Прашањето дали преку дезинформации за водата се води организирана кампања за создавање страв во јавноста се наметна по случувањата во Гостивар и последователното ширење тврдења дека и скопскиот водовод е загаден со ешерихија коли. Фактор во својата анализа ја отвора токму оваа дилема, но истовремено укажува дека недовербата во институциите има свои конкретни причини.
Случајот со Гостивар сериозно ја наруши сигурноста на граѓаните дека информациите што ги добиваат од надлежните институции навреме и точно ја опишуваат состојбата со водата. Според објавеното, во градскиот водовод во период од 22 дена биле вклучени пумпи кои наводно внесувале вода од површински канал од реката Вардар, со цел да се зголеми притисокот во летниот период.
Особено проблематичен е податокот дека Центарот за јавно здравје во Тетово на 13 јули ја оценил водата како безбедна, додека подоцнежната истрага утврдила присуство на поголеми количества фекални бактерии и хлор над дозволеното. По случајот, околу 3.000 граѓани побарале медицинска помош поради труење.
Токму оваа временска и институционална контрадикторност стана плодна почва за нов бран страв. Кога потоа на социјалните мрежи почнаа да се шират тврдења дека скопската вода е загадена со ешерихија коли, дел од граѓаните реагираа со недоверба, купување флаширана вода и споделување непроверени објави.
Фактор наведува дека во ширењето на овие тврдења учествувале и лажни профили на социјалните мрежи, а ситуацијата ја опишува како можен обид за создавање психолошка паника. Во таков модел, граѓаните што ги споделуваат непроверените информации несвесно можат да станат дел од ланецот на ширење дезинформации.
Од друга страна, самото постоење на дезинформации не е доволно за автоматски да се докаже дека станува збор за организирана „специјална војна“. За таква квалификација потребни се докази за потеклото, организаторите, начинот на координација и целта на кампањата.
Во меѓувреме, повеќе институции излегоа со уверувања дека водата за пиење од скопскиот водовод е безбедна. Такви информации објавија Град Скопје, ЈП „Водовод и канализација“, Министерството за внатрешни работи, Институтот за јавно здравје и здравствените институции.
Градоначалникот на Скопје Орце Ѓорѓиевски, во обид да ја смири јавноста, се напи вода директно од чешма, додека од надлежните институции беше посочено дека лабораториските испитувања покажуваат оти водата е безбедна.
Но една прес конференција или јавно пиење вода пред камерите не може само по себе да ја врати довербата. За граѓаните кои веќе имаат причина да се сомневаат во институционалните проценки, потребни се јасни, навремени и проверливи информации, објавени во форма што може независно да се провери.
Токму тука се наоѓа суштинскиот проблем. Ако институциите прво испраќаат уверување дека нешто е безбедно, а потоа се појават информации дека состојбата била поинаква, секоја следна официјална информација потешко се прифаќа, дури и кога е точна.
Во случајот со Скопје, надлежните тврдат дека нема опасност од загадена вода и дека лабораториските анализи ја потврдуваат исправноста. Паралелно, МВР презеде мерки против лица за кои постои сомнеж дека ширеле лажни информации за наводна зараза со ешерихија коли.
Сепак, останува отворено прашањето дали истрагата ќе покаже дека зад ширењето на информациите навистина стоела координирана операција или станувало збор за комбинација од непроверени објави, страв и веќе постоечка недоверба во институциите.
Фактор потсетува и на претходни случаи во кои државните институции користеле квалификации како „специјална војна“ или „саботажа“, но без јавноста да добие конечна институционална разрешница. Токму отсуството на јасен епилог кај ваквите случаи дополнително ја отежнува борбата против дезинформациите.
Затоа, покрај истрагата за тоа кој ги ширел лажните информации, клучно е институциите да покажат што точно се случило во Гостивар, каде настанале пропустите и како ќе се спречи нивно повторување. Само така официјалната информација за безбедноста на водата може да има тежина и надвор од една дневна прес конференција.
