Трпезата ни е медитеранска по навика, но цените на пазарите сè повеќе ја прават луксуз

Генералното собрание на ОН го востанови 16 ноември за Меѓународен ден на медитеранската исхрана, додека поскапувањата ги оддалечуваат граѓаните од свежите намирници.

Светот денес за првпат го одбележува Меѓународниот ден на медитеранската исхрана, прогласен со резолуцијата A/RES/80/174 на Генералното собрание на Обединетите нации (ОН) од декември 2025 година. Иницијативата ја покрена Италија, а со одбележувањето предводи Организацијата за храна и земјоделство (ФАО). Додека глобалните институции го промовираат овој модел на исхрана како стандард за здравје и одржливост, високите цени на зеленчукот и основните производи во Македонија го намалуваат неговото присуство на домашната трпеза.

Традиционалната кујна на овие простори со децении се потпира на принципите што денес ги дефинираат медитеранскиот режим. Сезонскиот зеленчук, гравот, леќата, маслиновото масло, овошјето и житарките се природен дел од секојдневното готвење во регионот.

Меѓународното признание за овој начин на живот започна многу пред одлуката на ОН од крајот на 2025 година. Уште во 2013 година, УНЕСКО со одлуката 8.COM 8.10 ја впиша медитеранската исхрана на репрезентативната листа на нематеријално културно наследство на човештвото.

Номинацијата обедини заедници од повеќе држави, меѓу кои Корони во Грција, Чиленто во Италија, Шефшауен во Мароко и Сорија во Шпанија. Повеќе од една деценија подоцна, по преговорите во Њујорк во декември 2025 година, Италија во име на група земји предложи востановување посебен ден во календарот на ОН.

ФАО ја презеде координацијата на одбележувањето на 16 ноември со цел да поттикне зачувување на биодиверзитетот, локалното земјоделско производство и пристапот до здрава храна. Регионалната димензија на овој пристап е потврдена и во студијата за Адријатско-јонскиот регион (EUSAIR) објавена во јуни 2026 година, каде што е опфатена и Македонија.

Наспроти препораките на меѓународните организации, економската реалност на македонските пазари и маркети создава притисок врз семејните буџети. Анализите на ценовните движења покажуваат дека токму свежите и основните намирници бележат најголем раст.

Според податоците од контролите на Државниот пазарен инспекторат (ДПИ) спроведени врз 55 производи во четири трговски синџири, најголеми поскапувања се регистрирани кај зеленчукот, маслото за јадење и јајцата. Овие наоди се поклопуваат со месечните статистички билтени на Државниот завод за статистика (ДЗС) за трошоците на животот.

Дополнителен притисок врз цените на храната создаваат и глобалните климатски нарушувања. Извештаите за влијанието на климатскиот феномен Ел Нињо предупредуваат на директни последици врз приносите и цените на земјоделските култури што завршуваат во домашните маркети.

Медитеранската исхрана не претставува само збир од рецепти, туку систем кој зависи од достапноста на локални и сезонски производи. Кога свежите пиперки, домати, рибата и квалитетните масла стануваат прескапи за просечната плата, граѓаните ги менуваат навиките при пазарење.

Наместо редовно купување на зелените пазари, потрошувачите сè почесто посегнуваат по поевтини, преработени и индустриски алтернативи со подолг рок на траење. На тој начин, исхраната која географски и културно ни припаѓа полека се губи под притисокот на ценовните бранови.


Одбележувањето на 16 ноември го отвора прашањето за јавните политики во областа на земјоделството и заштитата на потрошувачите, бидејќи зачувувањето на здравата трпеза директно зависи од куповната моќ на граѓаните.

е-Трн да боцка во твојот инбокс