Европската унија постепено гради нешто што досега не постоеше, мрежа на различни нивоа на интеграција со држави кои не се нејзини полноправни членки. Канада е на пат кон можен нов статус на „придружна членка“, Велика Британија по Брегзит повторно ги продлабочува односите со Брисел, додека земјите од Западен Балкан продолжуваат по формалниот пат кон полноправно членство.

На прв поглед станува збор за три различни процеси. Но, сите отвораат исто прашање: дали иднината на Европа ќе биде поделена само на членки и нечленки или ќе постои поширок круг на различни степени на интеграција?

Канада: статус што досега не постоел

Европската комисија во септември предложи Канада да стане првата „придружна членка“ на ЕУ. Предлогот на Урсула фон дер Лајен отвори сосема нова категорија односи, бидејќи ваков статус не постои во актуелните договори на Унијата.

Канада и ЕУ и досега имаат развиени односи, особено преку трговскиот договор CETA и политичкото и безбедносното партнерство. Новиот модел би требало да овозможи уште подлабока соработка во области како одбраната, енергијата, критичните суровини, вештачката интелигенција, квантните технологии и истражувањето.

Но, „придружна членка“ не би значело членство во политичка смисла.

Канада не би добила автоматски свој комесар во Европската комисија, пратеници во Европскиот парламент или право на глас во Советот на ЕУ. Токму затоа се отвора прашањето какви права и обврски би носел новиот статус и каде би била границата меѓу партнерство и членство.

Предлогот е значаен и затоа што може да стане модел за други блиски европски партнери кои сакаат многу подлабока интеграција со Унијата, но не се дел од процесот на проширување.

А што значи тоа за Србија и Западен Балкан?

Тука ситуацијата е поинаква. Србија веќе е кандидат за членство и има формален пристапен процес. Затоа евентуален аранжман со пристап до делови од единствениот пазар или до одредени европски политики не би бил ист со канадскиот модел.

Во јавноста претходно се зборуваше и за идејата Србија и Албанија побрзо да се интегрираат во единствениот пазар и Шенген без да чекаат полноправно членство. Таков модел би значел голем степен на интеграција, но без целосно учество во институциите на ЕУ. Токму тука се појавува дилемата: дали постепената интеграција е чекор кон членството или може да стане негова трајна замена?

За земјите од Западен Балкан ова е особено важно затоа што нивниот процес формално е поинаков од оној на Канада. Сите партнери од регионот имаат договори за стабилизација и асоцијација, а кандидатите водат пристапни преговори со ЕУ.

Црна Гора и Албанија забрзуваат

Во рамките на класичниот процес на проширување, Црна Гора моментално е најдалеку напред. Таа ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја, од кои 18 се привремено затворени. Во април годинава беше формирана и работна група за подготовка на пристапниот договор со Црна Гора – уште еден чекор во подготовката за идното членство.

Албанија, пак, ги има отворено сите 33 поглавја, а во јули годинава привремено затвори три – наука и истражување, образование и култура и надворешни односи. Тоа покажува дека Брисел сè повеќе го третира проширувањето според напредокот на секоја земја, а не нужно како еден блок за целиот Западен Балкан.

Велика Британија по Брегзит повторно се приближува

Велика Британија е трет, но повторно различен случај. Лондон не се враќа во ЕУ, но односите со Брисел повторно се продлабочуваат. Во мај 2025 година Велика Британија и ЕУ воспоставија ново стратешко партнерство, а потпишаа и посебно партнерство за безбедност и одбрана.

Соработката опфаќа области како безбедноста, одбраната, санкциите, борбата против хибридни закани, поморската и вселенската безбедност, критичната инфраструктура и одбранбената индустрија. Тоа не значи поништување на Брегзит. Напротив, станува збор за обид да се изгради нов тип односи меѓу ЕУ и држава која ја напушти Унијата, но останува тесно поврзана со европскиот политички и безбедносен простор.

Три патишта, една голема промена

Канада, Велика Британија и Западен Балкан затоа не се натпреваруваат за исто место. Канада може да добие нов облик на партнерство со ЕУ. Велика Британија повторно гради тесни врски со Унијата по Брегзит.

Западниот Балкан останува во формалниот процес на проширување, во кој крајната цел е полноправно членство. Но, сите три процеси покажуваат дека односот со ЕУ повеќе не мора да биде едноставно „внатре или надвор“.

За регионот, клучното прашање ќе биде дали новите форми на постепена интеграција ќе бидат мост кон членството – или со текот на времето ќе создадат трајна зона помеѓу членството и партнерството.

Во меѓувреме, ЕУ продолжува да го засилува пристапот според кој земјите напредуваат со различна брзина, зависно од реформите и исполнувањето на условите. Тоа значи дека иднината на Западен Балкан сè помалку може да се гледа како единствен процес за целиот регион.