Светскиот ден на храната се одбележува на 16 октомври, на денот кога во 1945 година е основана Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации (ФАО). Осумдесет и една година подоцна, светот сè уште се соочува со истата противречност: иако се произведува доволно храна, таа не стигнува до сите на кои им е потребна.
Над 670 милиони луѓе гладувале во 2024 година
Според последниот глобален извештај за безбедноста на храната и исхраната, објавен заеднички од ФАО, Светската програма за храна, УНИЦЕФ, Светската здравствена организација и Меѓународниот фонд за земјоделски развој, во 2024 година околу 673 милиони луѓе се соочувале со глад. Тоа е приближно секој дванаесетти жител на планетата.
Иако бројката е малку пониска отколку во претходните години, напредокот е нерамномерен. Во Азија и Латинска Америка гладот се намалува, додека во Африка расте. На африканскиот континент со глад се соочува повеќе од секој петти жител.
Секој ден се фрла храна за повеќе од милијарда оброци
Програмата на Обединетите нации за животна средина (УНЕП), во својот Извештај за индексот на отпад од храна, проценува дека во 2022 година биле фрлени околу 1,05 милијарди тони храна. Тоа одговара на повеќе од една милијарда оброци дневно. Најголемиот дел, околу 60 отсто, завршува во отпад во домаќинствата, а остатокот во продавниците и угостителските објекти.
Во овие бројки не е вклучена храната што се губи уште пред да стигне до рафтовите – при бербата, складирањето и транспортот. Според ФАО, на оваа фаза отпаѓаат дополнителни околу 13 отсто од произведената храна.
Фрлањето храна има и висока еколошка цена. Според УНЕП, загубите и отпадот од храна се поврзани со 8 до 10 отсто од глобалните емисии на стакленички гасови.
Војните и климатските промени го продлабочуваат гладот
Најтешките кризи со храна денес не се предизвикани само од лошите жетви. Во 2024 година, меѓународните експерти потврдија глад во делови од Судан, каде што граѓанската војна расели милиони луѓе. Во август 2025 година, Интегрираната класификација на фазите на безбедност на храната (ИПЦ), меѓународната иницијатива што ја следи сериозноста на кризите со храна, официјално потврди глад и во делови од Појасот Газа.
Сушите, поплавите и топлотните бранови дополнително ги намалуваат земјоделските приноси и ја загрозуваат достапноста на храната. Најранливи се сиромашните земји и заедници, кои често имаат најмалку ресурси за да се приспособат на последиците од климатските промени.
Во Македонија, цената на храната го оптоварува семејниот буџет
Македонија не се соочува со глад од размерите забележани во најтешко погодените региони во светот, но достапноста на храната останува важно социјално и економско прашање. По инфлацискиот бран во 2022 година, кога цените на основните прехранбени производи бележеа двоцифрен раст, Владата донесе мерки за ограничување на маржите на дел од производите.
Според податоците на Државниот завод за статистика, храната и безалкохолните пијалаци заземаат значајно место во потрошувачката на македонските домаќинства. Секое поскапување на лебот, млекото или зеленчукот директно се одразува врз месечниот буџет, особено кај семејствата со пониски примања.
Македонската зимница е традиција што го намалува фрлањето храна
Октомври е месецот на ајварот, туршијата и слатката. Традицијата на подготвување зимница произлегла од практичната потреба сезонскиот вишок овошје и зеленчук да се зачува за зимските месеци. Денес, оваа навика може да биде и добар пример за поодговорно користење на храната.
ФАО и УНЕП препорачуваат неколку едноставни навики за намалување на отпадот: купување според список, правилно чување на храната, внимателно проверување на роковите и искористување на остатоците од претходните оброци.
Важно е да се прави разлика меѓу ознаките „најдобро до“ и „употребливо до“. Првата главно се однесува на квалитетот на производот, додека втората е поврзана со неговата безбедност. Почитувањето на овие ознаки, заедно со правилното чување, може да помогне да се избегне непотребното фрлање храна.
Според УНЕП, просечен жител на светот фрла околу 79 килограми храна годишно во своето домаќинство. Тоа покажува дека намалувањето на отпадот не зависи само од големите производители и трговските синџири, туку и од секојдневните навики на потрошувачите.
