Секоја година на 28 јули, Светската здравствена организација (СЗО) го одбележува Светскиот ден на хепатитисот, ден посветен на подигнување на свеста за едно од најсериозните вирусни заболувања на денешницата. Датумот е избран во чест на роденденот на д-р Барух Самуел Блумберг, американскиот научник кој го открил вирусот на хепатитис Б и ја развил првата вакцина против него.

Според последниот Глобален извештај за хепатитис на СЗО, 304 милиони луѓе во светот живеат со хроничен хепатитис Б или Ц, а болеста секој ден одзема околу 3.500 животи, 83% поради хепатитис Б и 17% поради хепатитис Ц. Во Македонија, според Институтот за јавно здравје (ИЈЗ), хепатитис Б останува најчеста крвно и сексуално пренослива инфекција, со 57 регистрирани случаи во 2024 година.

Зошто токму 28 јули и која е годинешната порака?

Датумот не е случајно избран и го одбележува роденденот на д-р Барух Блумберг, чие откритие на вирусот на хепатитис Б и развојот на првата вакцина против него му ја донеле Нобеловата награда за физиологија или медицина.

Годинешната тема – „Хепатитис: Да ги разбиеме бариерите“ – повикува на итна акција за отстранување на финансиските, општествените и системските пречки, вклучително и стигмата, кои ги спречуваат луѓето навреме да се тестираат и лекуваат. Целта на СЗО е вирусниот хепатитис да биде елиминиран како јавно-здравствен проблем до 2030 година. Годинешното глобално одбележување ќе се одржи во Рио де Жанеиро, во рамки на Меѓународната конференција за СИДА.

Пет вируси, пет различни приказни

Вирусниот хепатитис претставува воспаление на црниот дроб предизвикано од пет различни вируси – А, Б, Ц, Д и Е, кои се разликуваат според начинот на пренесување, тежината на болеста и можностите за превенција и лекување.

Хепатитис А се пренесува по фекално-орален пат, најчесто преку загадена храна или вода. Најчесто има лесна клиничка слика, особено кај малите деца, не преминува во хронична форма и по прележувањето остава доживотен имунитет. Постои безбедна и ефикасна вакцина.

Хепатитис Б се пренесува преку контакт со заразена крв и телесни течности – при употреба на нестерилен медицински прибор, инјектирање дрога, незаштитен сексуален однос, како и од мајка на новороденче при породување. Инфекцијата може да биде акутна или хронична, а хроничната форма значително го зголемува ризикот од цироза и рак на црниот дроб. Во Македонија, вакцината против хепатитис Б е дел од задолжителниот календар за имунизација од 2004 година.

Хепатитис Ц најчесто се пренесува преку контакт со заразена крв. Болеста често поминува без симптоми, поради што многу лица не знаат дека се инфицирани. Кај голем дел од нив се развива хронична инфекција, која може да доведе до цироза или рак на црниот дроб. Иако не постои вакцина, современите директно дејствувачки антивирусни лекови овозможуваат целосно излекување.

Хепатитис Д се јавува исклучиво кај лица заразени со хепатитис Б, бидејќи вирусот не може самостојно да се размножува. Затоа, вакцинацијата против хепатитис Б истовремено штити и од оваа инфекција.

Хепатитис Е се пренесува преку загадена вода и храна. Во најголем број случаи предизвикува акутна инфекција што поминува без трајни последици, но може да биде особено опасен кај бремените жени и лицата со ослабен имунитет.

Состојбата во светот

Според најновиот Глобален извештај на СЗО, вирусниот хепатитис денес е втора водечка причина за смрт од заразни болести во светот, веднаш зад туберкулозата. Годишно од него умираат околу 1,3 милиони луѓе, што значи дека болеста секој ден одзема околу 3.500 животи.

Особено загрижува податокот дека само 45% од новороденчињата во светот ја примаат првата доза од вакцината против хепатитис Б во првите 24 часа по раѓањето, период што е клучен за спречување на преносот од мајка на дете.

Состојбата во Македонија

Во Македонија, хепатитис А бележи континуиран пад. Во 2024 година биле регистрирани само три случаи, со инциденца од 0,2 на 100.000 жители, што е најниско ниво во последната деценија. Хепатитис Б останува најчеста инфекција меѓу крвно и сексуално преносливите заболувања и учествува со 26,8% од сите регистрирани случаи во оваа група. Во 2024 година биле пријавени 57 заболени, со инциденца од 3,1 на 100.000 жители.

Истовремено, податоците покажуваат значителен пад на заболувањето во последната деценија. Инциденцата се намалила од 7,2 на 100.000 жители во 2015 година на 1,4 во 2021 година, што во голема мера се поврзува со високиот опфат со вакцинација. Во 2024 година вакцинален опфат имале 97,3% од новороденчињата со првата доза, 94,4% со втората и 91,3% со сите три дози.

Кај хепатитис Ц, пак, се забележува спротивен тренд. Во 2024 година биле регистрирани 16 случаи, што претставува пораст од 77,8% во споредба со 2023 година, кога биле евидентирани девет случаи. Во периодот од 2015 до 2024 година просечната инциденца изнесувала 1,4 на 100.000 жители.

Клучните мерки за превенција

Институтот за јавно здравје препорачува вакцинација против хепатитис А и Б, обезбедување безбедна вода и храна, употреба на стерилен медицински прибор и тестирана крв при трансфузии, практикување безбеден сексуален однос, избегнување споделување предмети што можат да содржат крв – како игли, жилети и четки за заби, како и навремено тестирање и лекување на лицата со зголемен ризик.

Дополнително, ИЈЗ препорачува лицата заразени со хепатитис Ц да се вакцинираат против хепатитис Б, со цел да се намали ризикот од коинфекција.

Пораката зад бариерите

Достапноста на безбедна вакцина против хепатитис Б и современите терапии што овозможуваат целосно излекување на хепатитис Ц даваат реална надеж дека елиминацијата на вирусниот хепатитис до 2030 година е достижна.

Но, како што потсетува и годинешната кампања на СЗО, најголемите пречки повеќе не се научните достигнувања, туку бариерите што ги оддалечуваат луѓето од навремена дијагноза и лекување – стигмата, финансиските трошоци и ограничениот пристап до здравствени услуги. Токму нивното надминување ќе биде клучно за да се стави крај на болест која и понатаму секојдневно одзема илјадници животи ширум светот.