Новиот филм „Одисеја“ на Кристофер Нолан ја враќа приказната за Одисеј и светот по Тројанската војна во центарот на вниманието, но периодот во кој е сместена приказната има и историска заднина. Се совпаѓа со еден од најголемите периоди на нестабилност во источниот Медитеран, кога повеќе кралства и градови од доцното бронзено време доживеале распад, напуштање или големи политички и економски промени.
Најновата студија објавена во јули 2026 година во списанието „Science Advances“ дава ново објаснување за климатските услови во тој период. Истражувачите од Универзитетот во Стокхолм, Кетрин Пауер и Чионг Жанг, користеле климатски модели и податоци од природни записи за да го реконструираат развојот на климата во источниот Медитеран.
Истражувањето покажува дека регионот не бил погоден од една единствена ненадејна климатска катастрофа. Наместо тоа, постепеното сушење на источниот Медитеран се комбинирало со природни климатски циклуси кои повремено носеле особено силни и долготрајни суши. Најизразениот период се појавил околу 1250 година пред нашата ера, во време кое се совпаѓа со кризата и распадот на доцното бронзено време.
Еден од важните фактори биле промените во атмосферската циркулација. Постепеното слабеење на африканскиот монсунски систем придонело Сахара да станува сè посува, што значело и помалку влага која стигнувала до Средоземното Море. Истовремено, природните промени во атмосферската и океанската циркулација можеле да создадат повеќедецениски периоди со многу малку врнежи.
Последиците од недостигот на вода не биле ограничени само на природата. Намалувањето на врнежите значело послаби земјоделски приноси, а општествата од тоа време во голема мера зависеле од земјоделството и стабилното снабдување со храна. Кога производството се намалувало, се зголемувале притисокот врз населението, миграциите и конфликтите за ограничените ресурси.
Археолошките и климатските податоци од различни делови на источниот Медитеран веќе долго време укажуваат на сушни услови во периодот на распадот. Истражување засновано врз полен од областа на Галилејското Море, на пример, покажало дека еден од најсувите периоди во бронзеното и железното време се случил приближно меѓу 1250 и 1100 година пред нашата ера.
Слични докази се пронајдени и во денешна Сирија. Анализите на седиментите кај античкиот град Гибала покажале посуви климатски услови од крајот на 13 и почетокот на 12 век пред нашата ера, период кој се совпаѓа со кризата на доцното бронзено време. Истражувачите го поврзуваат намалувањето на врнежите со пропаѓање на земјоделските приноси и економскиот притисок врз населението.
Сепак, научниците предупредуваат дека сушата не треба да се претставува како единствена причина за пропаста на тогашните цивилизации. Истражувањата за доцното бронзено време укажуваат на комбинација од климатски промени, недостиг на храна, болести, миграции, земјотреси, воени конфликти и нарушување на трговските мрежи. Токму комбинацијата на повеќе кризи можела да ги турне сложените општества преку границата на нивната издржливост.
Новата студија е особено интересна затоа што не бара еден драматичен момент во кој климата одеднаш се променила. Наместо тоа, моделите покажуваат како постепеното сушење можело да создаде ранлива основа врз која потоа природните климатски циклуси предизвикувале екстремни сушни периоди. Кога таков настан ќе се совпаднел со други проблеми, последиците за општествата можеле да бидат многу поголеми.
Токму тука научниците гледаат и паралела со денешницата. Атмосферските и океанските природни циклуси и понатаму постојат, но денес се одвиваат во свет кој е значително потопол поради согорувањето на јаглен, нафта и гас. Истражувачите затоа сметаат дека разбирањето на начинот на кој древните суши влијаеле врз Медитеранот може да помогне и во проценувањето на идните ризици.
Археологот Ерик Х. Клајн, кој долго време го проучува распадот на цивилизациите од бронзеното време, смета дека сушата и болестите биле дел од поширока „совршена бура“ на кризи. Истовремено, тој нагласува дека денешното човештво има нешто што древните општества го немале во истата мера: научно знаење и можност однапред да ги препознае климатските ризици.
