Додека политичарите со години зборуваат за реформи, стратегии и подобро образование, Македонија тивко останува без оние за кои училиштата постојат – децата. Новата учебна година почнува со 148 празни училишни објекти, 433 паралелки помалку и речиси 36 проценти помалку првачиња отколку пред една деценија.
Новата учебна 2026/2027 година почнува со една од најтешките слики за македонското образование во последните години: 148 училишни објекти низ државата се целосно празни, 26 подрачни училишта привремено нема да работат, а бројот на паралелки е намален за 433. Формално, станува збор за рационализација и оптимизација на мрежата. Суштински, станува збор за нешто многу посериозно – во голем дел од Македонија едноставно нема доволно деца.
Најјасно тоа се гледа кај првачињата. Во 2016 година во прво одделение биле запишани 23.266 деца, а годинава досега 14.952. Тоа значи дека за една деценија Македонија изгубила повеќе од 8.300 првачиња, односно речиси 36 проценти. Само во споредба со минатата учебна година, кога имало 17.921 прваче, бројот е помал за речиси 3.000.
Овие бројки не можат да се објаснат само со падот на наталитетот. Дел од причината е и внатрешната миграција кон Скопје и неколку поголеми градови, но иселувањето од земјата сè повеќе станува фактор што директно се гледа во училишните дневници. Демографот Дончо Герасимовски посочува дека меѓу почетокот и крајот на една учебна година исчезнуваат околу 1.000 ученици – деца кои ја започнуваат годината во Македонија, а не ја завршуваат тука бидејќи нивните семејства во меѓувреме се иселиле.
Токму тука демографската криза престанува да биде апстрактна статистика. Иселувањето повеќе не се гледа само во пописите, во бројот на издадени дозволи за престој или во редиците пред странските амбасади. Се гледа во празните клупи. Во паралелките што од две стануваат една. Во подрачните училишта што остануваат без ниту еден ученик. И на крај, во целосно празните училишни згради.
Министерството годинава ги спојува малите паралелки и така нивниот број се намалува за 433 – 222 во основното и 211 во средното образование. Од организациски аспект, таквиот чекор е разбирлив. Ако во две паралелки има по неколку ученици, нивното спојување е рационално. Но вистинското прашање е како стигнавме до училишта во кои веќе нема доволно деца ни за една паралелка.
Процесот е познат и одамна видлив. Од помалите населени места прво заминуваат младите. Потоа се намалува бројот на новородени деца, се затвораат паралелки, а на крај и целото училиште. Таму каде што некогаш имало по неколку генерации ученици, денес има празни ходници и заклучени училници.
Паралелно со тоа, во Скопје и во неколку поголеми урбани центри се случува спротивното. Министерството ги зголемува капацитетите на 14 училишта, главно во скопските општини. Тоа дополнително ја покажува нерамномерната демографска слика: големи делови од земјата остануваат без население, додека Скопје продолжува да ја апсорбира внатрешната миграција.
Затоа 148 празни училишта не се само образовна статистика. Тие се еден од највидливите показатели за тоа што ѝ се случува на државата. Македонија старее, младите семејства заминуваат, а целите населени места постепено остануваат без генерации што треба да ги наследат.
Во јавноста со години се зборува за учебници, дигитализација, едносменска настава, нови спортски сали, реформи и образовни концепции. Сите тие теми се важни. Но над нив сè повеќе виси едно многу поедноставно прашање: за кого ќе бидат училиштата ако бројот на деца продолжи да паѓа со ова темпо?
Празната училница можеби денес е најточната слика на македонската демографска криза. Во неа нема политичка реторика, нема проценки и нема оптимистички стратегии. Има само празни клупи таму каде што некогаш седеле деца.
