На 30 април, Репортери без граници го објавија годишниот Светски индекс на слободата на печатот. Бројките се историски лоши. За прв пат откако индексот постои, повеќе од половина земји во светот паднале во категориите „тешко” или „многу сериозно”. Само седум земји, сите во северна Европа, имаат оценка „добро”. Македонија паднала за девет места, од 36-то на 45-то. Работата на новинарот, секаде во светот и во нашата земја, станува потешка секоја година.
Рекордно лош индекс: половина свет без слободен печат
За прв пат во историјата на Светскиот индекс на слободата на печатот, повеќе од половина земји во светот паднале во категориите „тешко” или „многу сериозно” за слобода на печатот. Во 25 години, просечниот резултат на сите 180 земји и територии вклучени во индексот никогаш не бил толку низок.
Уредничката директорка на РСФ, Ан Боканд, изјавила: „Иако нападите врз правото на информирање се сè поразновидни и пософистицирани, нивните извршители сега работат на отворено.”
Бројките зборуваат за историски пад. Категоријата „тешко” или „многу сериозно” сега опфаќа 52,2 отсто од земјите, во споредба со само 13,7 отсто во 2002 година, кога РСФ прв пат го објави индексот. Истовремено, уделот на светската популација која живее во земја со „добра” слобода на печатот се намалил од 20 отсто на под 1 отсто.
Само седум земји, главно нордиски, ги задржале во категоријата „добро”. Норвешка е прва десетта година по ред. Следуваат Холандија, Естонија, Данска, Шведска, Финска и Ирска.
Зошто правниот индикатор паѓа најбрзо
Специфичноста на годинешниот извештај е во тоа кој индикатор паѓа најбрзо. Од петте индикатори за оценување на слободата на печатот во светот, правниот индикатор забележал најголем пад оваа година, јасен знак дека новинарството е сè повеќе криминализирано на глобално ниво. Повеќе од 60 отсто од земјите, односно 110 од 180, ги криминализирале медиумските работници на различни начини.
Од 2001 година, ширењето на сè поограничувачки правни арсенали, особено поврзани со политиките за национална безбедност, постепено го еродирало правото на информирање, дури и во демократски земји.
Тоа е суштинскиот наод: проблемот не е само диктаторот кој затвора новинари. Проблемот е и демократијата која носи закони со кои новинарот може да биде обвинет за „загрозување на националната безбедност” поради истражувачка приказна.
Трамп, Миле и Фицо: напади на печатот како политичка стратегија
Извештајот поименично ги именува лидерите чии дејства придонеле за падот на слободата на печатот во нивните земји.
РСФ наведува дека Трамп „ги претворил своите повторувани напади врз печатот и новинарите во систематска политика”, цитирајќи притворање на новинари за документирање протести против имиграциски рации и суспензија на неколку јавни медиумски институции. САД паднале за седум места.
Случајот со Аргентина е илустративен за брзината на промена. Аргентина паднала за 11 места во 2026 година. Фернандо Станич, претседател на ФОПЕА, аргентинската организација за слобода на изразување, е директен: „Кога Миле навредува новинар, не го прави тоа како Миле економистот, или Миле обичниот граѓанин. Тој тоа го прави како главен претставник на аргентинската држава.”
Словачка е уште еден пример. Лукас Дико, главен уредник на Истражувачкиот центар на Јан Куцијак, именуван по новинарот убиен за времето на третиот мандат на Фицо, вели дека нападите врз печатот ескалирале откако Фицо се вратил на власт. „Меѓу младите луѓе веќе нема да најдете многумина кои би сакале да станат новинари. Убиството на Куцијак е нешто што уште им влијае да не го прават тоа, а покрај тоа не сакаат ниту да бидат секојдневно вербално напаѓани.”
Газа: 220 новинари убиени
Во извештајот постои дел кој не може да се прескокне. Газа и Западниот Брег се сметаат за „најопасното место во светот” за новинари. Повеќе од 220 палестински новинари биле убиени од страна на израелската армија за времето на војната Израел-Хамас во Газа, меѓу кои најмалку 70 „убиени поради нивната работа”.
220 новинари. Во една зона на конфликт. Само во две години.
Балканот: Србија меѓу најлошите, Македонија паднала
Регионалната слика е сложена, но трендот е јасен.
Според РСФ, слободата на печатот во Западен Балкан генерално се влошува, при што Србија и Босна и Херцеговина се меѓу земјите со најлоши резултати во Европа во годинешниот индекс. Србија е на 104-то место, паднала за осум позиции, во категоријата земји со „тешка” состојба со слободата на печатот.
Босна и Херцеговина е на 90-то место. Косово е единствената земја во регионот која го подобрила своето место, искачувајќи се за 15 позиции. Црна Гора е на 41-во место, а Македонија на 45-то. Earth Day
За Македонија конкретно: во 2024 година земјата беше на 36-то место. Во 2026, паднала на 45-то. Падот од девет места за две години е значаен.
РСФ за Македонија констатира дека иако новинарите не работат во непријателска средина, широко распространетата дезинформација и недостатокот на професионализам придонесуваат за опаѓање на довербата на општеството во медиумите, што независните медиуми ги изложува на закани и напади. СЛАПП постапките служат како инструменти за заплашување и притисок врз независните медиуми. Новинарството е многу нестабилна професија.
Државното финансирање е ограничено и нетранспарентно, а независните медиуми силно зависат од донатори. Проектното странско финансирање придонесува само за преживување, но не и за натамошен развој.
Вмрежување: единственото лекување
Во мрачната глобална слика, извештајот наоѓа и позитивен пример. Јужноафриканската Република е земја која го одржала „задоволителниот” рејтинг додека другите нации паѓаат. Гленда Дениелс, новинарка и професорка по медиумски студии на Универзитетот Витс во Јоханесбург, го именува клучот: „Има разлика дали постои силно граѓанско општество, застапување на интересите и активизам.”
Вера Славчева-Петкова, профеосрка на Универзитетот во Ливерпул, ги набројува трите главни категории закани: политичкото заплашување, општествените фактори кои ги таргетираат новинарите поради полот или расата, и економскиот притисок. Нејзиниот рецепт е јасен: „Многу е важно да се знае дека имаш некого на кого можеш да се потпреш за поддршка. Кога новинарите го немаат тоа, кога не знаат кому да се обратат за помош, тогаш мислат дека она што им се случува можеби е дури и по нивна вина.”
Само седум земји, само 1 отсто од светот
Бројот е завршна точка на анализата. Само 17 земји ги подобриле условите за слобода на печатот во периодот од 2013 до 2026 година. Во 163 земји тие се влошиле. Само 7 земји имаат оценка „добро”. Само 1 отсто од светското население живее во земја со добра слобода на печатот.
Тоа е числото кое ја мери не само слободата на печатот, туку и слободата на граѓанинот да знае вистината за тоа што се случува во неговото општество. Новинарот е само посредникот. Кога посредникот е закрепен, загубата е на граѓанинот.
