Намалената изложеност на сончева светлина за време на есенските и зимските месеци кај дел од луѓето предизвикува сезонско афективно нарушување (САН), препознатлив тип на депресија што се повторува во ист период од годината. Според клиничките насоки на Националниот институт за ментално здравје на САД (НИМХ) и Британската национална здравствена служба (НХС), промената на дневната светлина директно влијае врз нивото на серотонин и мелатонин во мозокот, но состојбата успешно се контролира со целни медицински третмани.

Сезонското афективно нарушување во секојдневниот говор често се нарекува „зимски блуз“, но клиничката медицина го дефинира како сериозна форма на депресија со јасен сезонски образец. Симптомите најчесто почнуваат кон крајот на есента или на почетокот на зимата и се повлекуваат со доаѓањето на пролетта и подолгите сончеви денови. Поретко се јавува и обратен образец, при што депресивните епизоди почнуваат во пролет или лето.

Податоците на Клиниката Мејо (Mayo Clinic) и НИМХ покажуваат дека три главни биолошки механизми стојат зад појавата на сезонската депресија. Првиот е нарушувањето на деноноќниот (циркадијален) ритам, односно внатрешниот часовник на телото што ги регулира спиењето, енергијата и расположението.

Вториот фактор е падот на серотонинот, невротрансмитер во мозокот кој влијае врз расположението. Намалената сончева светлина предизвикува опаѓање на нивото на серотонин, што може да поттикне депресивна состојба. Третиот механизам е поврзан со мелатонинот, хормон што го регулира сонот, чија рамнотежа се менува со промената на годишните времиња.

Според класификацијата на НХС и Американската академија на семејни лекари (ААФП), сезонската депресија ги дели основните знаци со другите форми на депресија, но има специфични придружни манифестации во зимскиот период:

• Постојано лошо расположение, чувство на тага, безнадежност или раздразливост;
• Губење интерес и задоволство за секојдневните активности;
• Изразена летаргија, недостаток на енергија и поспаност во текот на денот;
• Продолжено спиење и тешкотии при утринското будење;
• Зголемен апетит, особено потреба за храна богата со јаглехидрати, што често води кон зголемување на телесната тежина;
• Тешкотии со концентрацијата и повлекување од социјални контакти.

Кај поретката летна форма на нарушувањето, симптомите се спротивни и вклучуваат несоница, намален апетит, губење тежина и зголемена вознемиреност. За поставување официјална дијагноза, лекарите проверуваат дали симптомите се повторуваат најмалку две последователни години во истата сезона и дали се повлекуваат во останатиот дел од годината.

Рецензираните научни истражувања потврдуваат дека сезонското афективно нарушување е состојба што ефикасно се лекува. Мета-анализата објавена во списанието „Психотерапија и психосоматика“ (Psychotherapy and Psychosomatics, 2020) и претходната мета-анализа во „Американското списание за психијатрија“ (American Journal of Psychiatry, 2005) покажуваат дека терапијата со силна светлина (Bright Light Therapy) значително ги намалува депресивните симптоми.

Овој третман подразбира секојдневно утринско седење пред специјализирана ламба што емитува светлина со јачина од 10.000 лукси, при што се филтрира штетното ултравиолетово зрачење. Светлината го стимулира мозокот да го намали производството на мелатонин и да го зголеми лачењето на серотонин. Покрај светлосната терапија, Националниот институт за здравствена и клиничка извонредност на Обединетото Кралство (НИЦЕ) и НИМХ ги препорачуваат когнитивно-бихевиоралната терапија прилагодена за сезонска депресија (ЦБТ-САД), како и антидепресивите од групата на селективни инхибитори на повторното преземање на серотонин (ССРИ) во консултација со лекар.

Дополнителна поддршка даваат редовниот престој на отворено за време на дневната светлина, физичката активност и одржувањето стабилен распоред за спиење, додека за употребата на додатоци со витамин Д научн