Ноќта меѓу 22 и 23 август 1929 година, пред точно 97 години, Скопје го погодила една од најголемите поплави во периодот пред Втората светска војна. По обилните врнежи во Скопската Котлина, надојдената вода од северните и северозападните делови на котлината се спуштила кон градот, носејќи со себе кал, урнатини и големи разурнувања.
Најкритично било околу 21:30 часот, кога водата почнала забрзано да се движи кон Радишани и Бутел, а потоа кон Чаир, Топанско Поле и другите делови на Скопје. Во некои од околните населени места водата достигнувала височина од два и пол до три метри.
Тоа било Скопје кое изгледало сосема поинаку од денешниот град – со голем број куќи изградени од ќерпич, тесни улици, недоволно регулирани водотеци и ограничена инфраструктура за справување со поројните води. Токму поради тоа последиците биле огромни.
Чаир и Топаана меѓу најтешко погодените
Најголеми разурнувања имало во Чаир и Топаана. Голем дел од куќите биле изградени од ќерпич, материјал кој брзо попуштал под долготрајното дејство на водата. Куќите најпрво биле поплавувани, потоа поткопувани од надојдената вода, а дел од нив целосно се урнале.
Сведоштвата од тоа време зборуваат за драматичните часови во кои жителите практично немале време да ги спасат своите домови и имот.Во некои делови на градот се пукало со пушки за да се предупредат соседите дека доаѓа водата. Луѓето ги извлекувале членовите на своите семејства и се обидувале да стигнат до повисоките места, често оставајќи го целиот имот зад себе.
Едно од сведоштвата раскажува дека семејство било принудено да се спаси така што се качило на дрво, додека надојдената вода минувала низ нивниот дом.
Водата стигнала до Бит Пазар и центарот
Поплавниот бран продолжил кон Бит Пазар, а потоа стигнал и до централните градски улици. Водата навлегла во продавници, дуќани, магацини, кафеани и подруми. Во делови од тогашната Караѓорѓева улица, подрумите биле исполнети со вода до околу еден и пол метар.
Меѓу објектите што биле погодени биле аптеката „Цури“, кафеаната „Централ“, Пошта број 4, како и голем број продавници и магацини.
Поплавата не поштедила ниту приватни канцеларии. Адвокатот Жарко Калик, чија канцеларија била поплавена, утрото по катастрофата ги собирал документите што водата ги расфрлала низ просторијата.За градот кој тогаш брзо се развивал, поплавата претставувала сериозен удар врз секојдневниот живот и економијата.
Уништени биле и залихите од храна
Штетата не била ограничена само на куќите и деловните објекти. Во домовите на семејствата кои живееле од земјоделство, водата ги уништила резервите од жито, пченка, грав и други земјоделски производи.
За сиромашните семејства тоа значело дека не го изгубиле само покривот над главата, туку и храната и резервите од кои зависела нивната егзистенција во месеците што следувале. Во тогашната улица број 125 биле урнати околу 50 куќи, а разурнувањата биле регистрирани и во повеќе други делови на градот.
Стотици илјади квадратни метри под вода
Првичните проценки на Градежното одделение на Општината на Скопје покажале размери кои и денес звучат огромно. Биле поплавени околу 400.000 квадратни метри. Бројот на куќите кои биле урнати или станале целосно неупотребливи се проценувал на 800 до 1.000, додека материјалната штета била проценета на 40 до 50 милиони динари.
Водата стигнала и до Хаџи Мусдиновата џамија, каде што дел од населението се обидело да најде засолниште. Но, откако и објектот бил зафатен од водата, луѓето морале да го напуштат.
Утредента почнала борбата со последиците
Кога водата се повлекла, градот останал со уништени домови, кал, оштетени улици и расфрлан имот. Утредента на терен излегле градските и државните власти за да ја проценат состојбата. Биле ангажирани полициски, воени и општински служби, а во помошта за настраданите се вклучиле и хуманитарни организации. Прашањето повеќе не било само како да се исчисти градот, туку и како Скопје во иднина да се заштити од вакви поплави.
Дали имало човечки жртви?
Подоцнежните записи поплавата ја опишуваат како голема катастрофа без потврдени човечки жртви. Сепак, првичните извештаи содржеле непроверени информации за можна жртва во една од урнатите куќи. Поради тоа, историските записи не даваат доволно основа за категорично тврдење дека во поплавата немало загинати. Она што е неспорно е дека бројот на погодени семејства и материјалната штета биле огромни.
Поплавата го отвори прашањето за Серава
Катастрофата од август 1929 година повторно го поставила прашањето за регулирање на Серава и заштитата на Скопје од поројни води. Тоа се случувало во значаен момент за развојот на градот. Токму во 1929 година бил изработен Генералниот регулационен план на Скопје, првиот официјален плански документ со кој требало системски да се насочи идниот урбан развој.
Поплавата покажала дека модернизацијата на градот не може да се однесува само на улиците, зградите и новата урбана структура. Потребни биле и сериозни интервенции во водотеците и системите за заштита од поплави. Во следните години продолжиле работите поврзани со регулирањето на водотеците и подобрувањето на заштитата на градот.
Три децении подоцна – уште една голема поплава
Историјата, сепак, покажала дека проблемот не бил целосно решен. Повеќе од три децении по катастрофата од 1929 година, Скопје повторно ќе биде погодено од голема поплава во 1962 година, кога надојдениот Вардар предизвикал големи штети. Ноќта меѓу 22 и 23 август 1929 година останува еден од најдраматичните моменти во историјата на старо Скопје, но и потсетник дека водата со која градот живее може во само неколку часа целосно да го промени неговото лице.
Пред 97 години, жителите на Скопје се бореле со поплава без денешната инфраструктура, механизација и системи за предупредување. Многумина во текот на една ноќ го изгубиле домот, имотот или храната што ја чувале за целата сезона.
А следното утро, пред градот стоело истото прашање што и денес е актуелно во секој град изложен на екстремни временски услови: како да се изгради град кој не само што ќе расте, туку и ќе може да се заштити кога природата ќе покаже колку е ранлив.
