Холокаустот не започна со гасните комори. Започна со скршено стакло, запалени молитвени домови и граѓани кои стоеја на тротоарите и гледаа. Во ноќта меѓу 9 и 10 ноември 1938 година, нацистичките одреди организирано напаѓаа еврејски домови, продавници и синагоги низ Германија и Австрија. Историјата ја памети таа ноќ како Кристална ноќ, по парчињата стакло од излозите што утрото ги покриваа улиците. Нејзиното вистинско значење е многу потешко од името: тоа беше моментот кога државата отворено покажа дека еврејските животи и имот повеќе не се под никаква заштита.
Повод за погромот беше атентатот во Париз. Таму, седумнаесетгодишниот Хершел Гриншпан го застрела германскиот дипломат Ернст фом Рат, револтиран поради протерувањето на неговото семејство, заедно со илјадници полски Евреи, од Германија. Нацистичката пропаганда го искористи настанот како изговор за наводен „спонтан народен гнев“, иако нападите беа планирани и координирани од врвот на нацистичката партија. За само неколку часа беа уништени или оштетени повеќе од 1.400 синагоги и молитвени простории, како и околу 7.500 еврејски дуќани и домови. Официјалната бројка говореше за 91 убиен, но подоцнежните истражувања укажуваат на стотици жртви. Околу 30.000 еврејски мажи беа уапсени и одведени во концентрационите логори Дахау, Бухенвалд и Заксенхаузен.
Кристалната ноќ вознемирува не само поради бројките, туку и поради сликите што останаа по неа. Напаѓачите честопати беа соседи на жртвите, луѓе со кои до вчера се поздравувале на улица. Во повеќе градови пожарникарите стоеја покрај запалените синагоги и внимаваа огнот да не се прошири на соседните куќи. Мнозинството граѓани молчеше, гледаше или се преправаше дека не гледа. Таа тишина не беше неутрална: од неа режимот дозна колку далеку може да оди без да наиде на отпор.
Веднаш потоа следуваше можеби најциничниот чин во целата приказна. Нацистичката власт ги прогласи самите Евреи за виновни за насилството и на еврејската заедница ѝ наметна колективна казна од една милијарда рајхсмарки. Државата ги заплени осигурителните отштети за уништениот имот, а жртвите беа принудени сами да ги расчистуваат урнатините. Во следните недели беа донесени низа уредби со кои Евреите беа исклучени од стопанството, училиштата и јавниот живот. Така, насилството на улиците прерасна во насилство на хартија, со печат и потпис. Прогонот стана систематизиран, озаконет и речиси невидлив за оние што не сакаа да го видат.
Истата логика на дехуманизација, ограбување и бирократско бришење на цела заедница стигна и до македонските градови нешто повеќе од четири години подоцна. По окупацијата во април 1941 година, бугарските власти, како сојузници на нацистичка Германија, воведоа антиеврејски мерки. На Евреите од Македонија не им беше овозможено да добијат бугарско државјанство, со што беа оставени без државна заштита. Во ноќта меѓу 10 и 11 март 1943 година, Евреите од Скопје, Битола и Штип беа собрани од своите домови и затворени во магацините на скопскиот Тутунски комбинат, познати како „Монопол“. Само од Битола таму беа одведени повеќе од 3.200 луѓе, речиси целата битолска еврејска заедница, една од најстарите сефардски заедници на Балканот.
Во „Монопол“ луѓето поминаа денови во пренатрупани и нехигиенски простории. На 22, 25 и 29 март 1943 година беа натоварени во сточни вагони и испратени во логорот на смртта Треблинка, во окупирана Полска. Од 7.144 депортирани македонски Евреи, кои претставуваа околу 98 отсто од тогашната еврејска заедница во Македонија, никој не се врати. Во Треблинка, за само четиринаесет месеци, беа убиени околу 925.000 луѓе. Меѓу нив беа и цели семејства што со векови живееле во битолските, штипските и скопските маала.
Денес, на местото на некогашното еврејско маало во Скопје, се наоѓа Меморијалниот центар на холокаустот на Евреите од Македонија. Во Битола останаа еврејските гробишта и имињата на луѓето што сè поретко се изговараат. Приказната што започнува со скршените излози во Германија, а завршува со празните куќи во нашите градови, не е само лекција за минатото. Таа покажува дека масовните злосторства не се случуваат одеднаш, туку чекор по чекор: преку говор на омраза што се толерира, закони што се прифаќаат и соседи што гледаат на друга страна. Затоа сеќавањето не е само ритуал за годишнини, туку секојдневна обврска, особено во време кога антисемитизмот и омразата кон различните повторно добиваат простор во Европа.
