Намалениот број деца и иселувањето на цели семејства ја туркаат државата кон оптимизација на училишната мрежа, процес што ќе значи припојување училишта, промена на наставата и прераспределба на наставниот кадар.

Министерството за образование и наука, општините и училиштата почнуваат серија средби и работилници на кои ќе се образложуваат плановите за оптимизација на училишната мрежа. Процесот, според министерката за образование Весна Јаневска, е подготвуван подолг период со поддршка од УНИЦЕФ и Светска банка, а треба да одговори на реалноста во која во многу места има сè помалку ученици, мали паралелки и големи трошоци за одржување на системот.

Во пракса, тоа ќе значи припојување на дел од училиштата, промена на статусот на централни во подрачни училишта, пренасочување на ученици во други училишта и прераспределба на наставници таму каде што има потреба. Во некои случаи, училиштата ќе продолжат да работат само со пониски одделенија, а во други се најавува целосно затворање во наредниот период.

Депопулацијата ја менува училишната карта

Главната причина за овие промени е намалениот број ученици. Во дел од училиштата има паралелки со три, пет или седум деца, а според министерката Јаневска, просекот во системот е околу еден наставник на девет ученици.

Ова, според МОН, создава образовен и финансиски проблем. Од една страна, малите паралелки ја намалуваат можноста за социјализација, натпреварувачки дух и работа во поголема група. Од друга страна, голем дел од средствата што општините ги добиваат преку блок-дотации се трошат за плати, а многу малку останува за опрема, инфраструктура, лаборатории, превоз и подобрување на наставата.

Решенијата се принудни, бидејќи зад бројките стои поширок демографски проблем: се раѓаат помалку деца, а голем број семејства се иселуваат од земјата. Така, празните училници стануваат еден од највидливите знаци на депопулацијата.

Првите промени почнуваат со прво и шесто одделение

Промените, според најавите, во дел од училиштата ќе почнат со прво и шесто одделение. Во прво одделение ќе се настојува да се формираат паралелки со најмалку 20 ученици, додека учениците од шесто одделение во одредени случаи ќе бидат префрлени во други училишта.

Министерката Јаневска објаснува дека преминот од петто во шесто одделение и онака е момент на промена за учениците, бидејќи тогаш почнува предметна настава со повеќе наставници. Според неа, мешањето на учениците во поголеми групи може позитивно да влијае врз социјализацијата, другарството и образовната конкуренција.

„Нема опасност дека со овие деца нешто ќе тргне во негативен правец. Јас сум длабоко убедена дека откако родителите и наставниците ќе го видат овој процес, ќе го изгубат сомнежот дека нешто се случува што е неповолно“, изјави Јаневска, пренесе Канал 77.

Штип и Струмица меѓу првите примери

Во Штип, процесот веќе се поврзува со ООУ „Гоце Делчев“. Советот на општината разгледуваше измени на основачкиот акт на училиштето, со што почнува најавената оптимизација на училишната мрежа во градот. Претходно штипскиот градоначалник Иван Јорданов изјави дека како можни решенија се разгледуваат затворање на училиштето, намалување на бројот на паралелки, нова реонизација или централизирање на одредени образовни институции.

Според плановите што се споменуваат, учениците од шесто одделение во Штип би можеле да бидат распределени во ОУ „Ванчо Прке“ или ОУ „Тошо Арсов“, при што родителите би имале можност да изберат.

Во Струмица, пак, се најавуваат промени во училиштето во селото Вељуса, каде што наставата би продолжила само до петто одделение, додека учениците од погорните одделенија би патувале во Струмица, во ОУ „Сандо Масев“.

Што ќе се случи со наставниците

Едно од најчувствителните прашања во процесот е судбината на наставниците. Од МОН најавуваат дека вишокот наставен кадар ќе се прераспределува таму каде што има слободни места, а дел од намалувањето ќе се случува природно, преку пензионирање.

Според министерката Јаневска, целта не е наставниците веднаш да останат без работа, туку системот постепено да се доведе до поодржлив број вработени. Таа посочува дека ако во следните години се направи оптимално распоредување, повеќе средства од блок-дотациите ќе можат да останат за превоз, струја, инфраструктура, опрема и подобрување на условите во училиштата.

Но овој процес отвора и друго прашање: ако бројот на наставници постепено се намалува, што ќе значи тоа за идните кадри што ги создаваат педагошките и другите факултети. Во услови на помал број ученици и рационализирана мрежа, можностите за нови вработувања во образованието би можеле значително да се намалат.

Целодневна настава и нова улога за дел од наставниците

Како дел од оптимизацијата се најавува и воведување едносменска, односно целодневна настава и продолжен престој во училиштата. МОН веќе подолго време ја поврзува оптимизацијата на училишната мрежа со можноста учениците да учат во една смена, да останат подолго во училиште и да имаат дополнителни активности.

Дел од наставниците би можеле да добијат улога на наставници-соработници или образовни асистенти, кои по завршувањето на редовната настава ќе работат со учениците на домашни задачи, дополнителни активности или поддршка за деца со посебни образовни потреби.

Јаневска објасни дека наставниците би останале наставници и би продолжиле да примаат плата како наставници, но во одредени случаи нивната улога би се пренасочила во рамки на новиот модел на работа.

Тешка, но неизбежна реформа

Оптимизацијата на училишната мрежа ќе биде еден од најчувствителните процеси во образованието, бидејќи не станува збор само за бројки, трошоци и административни одлуки. Станува збор за деца што ќе треба да патуваат во други училишта, родители што ќе бараат сигурност, наставници што ќе стравуваат за работните места и општини што ќе мора да донесат непопуларни одлуки.

Но зад секое затворено или споено училиште стои и поголемата слика: Македонија има помалку деца, помалку семејства во многу населени места и образовен систем што сè потешко може да функционира како да демографската реалност не се променила.

Прашањето сега не е само дали училиштата ќе се спојуваат, туку како ќе се направи тоа. Ако процесот биде јасно објаснет, со организиран превоз, безбедни услови, разговор со родителите и праведна прераспределба на наставниците, оптимизацијата може да донесе подобра организација. Ако се води без доверба и транспарентност, ризикува да стане уште една болна реформа што граѓаните ќе ја доживеат како наметната одозгора.