Во 2008 година, Уругвај се соочи со сериозна енергетска криза. Комбинацијата од суша и високи цени на енергенсите го доведе електроенергетскиот систем до работ на издржливоста, а граѓаните во повеќе наврати останаа без струја. Речиси две децении подоцна, оваа јужноамериканска земја со околу 3,5 милиони жители е меѓу најуспешните примери за премин кон обновливи извори на енергија.

Денес, речиси целото производство на електрична енергија во Уругвај доаѓа од обновливи извори. Хидроцентралите обезбедуваат околу 50 проценти, ветерните електрани 30 проценти, биомасата 15 проценти, а сончевата енергија уште три проценти. Уделот на фосилните горива во производството на струја во последните години во просек изнесувал само два проценти.

Промената е видлива и на патиштата. На главната сообраќајница што минува низ земјата, од Монтевидео до границата со Бразил, ветерните турбини денес се дел од пејзажот. Компанијата СЕГ Инжениерија, со која раководи Фернандо Шајх, управува со 75 турбини – околу десет проценти од сите ветерни турбини во Уругвај.

Енергетската криза како почеток на голема промена

Трансформацијата започнала по кризата во 2008 година, кога станало јасно дека дотогашниот енергетски модел не може да обезбеди сигурно снабдување. Клучна улога во промената имал физичарот Рамон Мендес, кој ја презел функцијата национален директор за енергетика и успеал да изгради политички консензус за долгорочна стратегија.

Неговата идеја била промената да не се сведе на мали корекции, туку целосно да се преуреди начинот на кој земјата произведува и користи енергија. Планот добил поддршка од различни политички партии, а од 2010 до 2020 година државата и приватните инвеститори вложиле околу седум милијарди американски долари во обновливи извори.

Биле донесени нови прописи, воведени даночни олеснувања и обезбедени долгорочни услови за инвестирање. Во процесот биле вклучени земјоделците и универзитетите, а експертите одржувале средби и предавања низ земјата. Според податоците наведени во извештајот на германскиот јавен сервис АРД, трансформацијата придонела и за отворање околу 50.000 работни места.

Еден од важните елементи на планот била и законската регулација на побарувачката за период од 20 години. Со тоа инвеститорите добиле поголема сигурност, а енергетиката станала попредвидлив фактор за економијата.

„Не станува збор за мали приспособувања. Системот мора да се промени од темел“, вели Мендес, кој смета дека искуството на Уругвај може да послужи како пример и за други земји. Според него, обновливите извори не само што ја намалиле зависноста од фосилните горива, туку придонеле и за посигурно снабдување со електрична енергија.

Зелената енергија не значи и поевтина струја

И покрај големиот успех, транзицијата не ги решила сите проблеми. Една од најголемите забелешки на граѓаните е тоа што сметките за електрична енергија не се намалиле значително. Четиричлено семејство во просек плаќа околу 150 американски долари месечно.

„Се трудиме да трошиме што е можно помалку струја бидејќи е скапа. А тоа нема толку брзо да се промени“, вели жителот Луис Андраде.

Постои и друга важна слабост: Уругвај и понатаму увезува сурова нафта, главно за потребите на сообраќајот и индустријата. Нафтата сочинува околу 35 проценти од вкупниот енергетски микс на земјата. Затоа, по успешната промена во производството на електрична енергија, започнува следната фаза – електрификација на транспортот и намалување на потрошувачката на нафта.

Електрични автобуси и автомобили на улиците на Монтевидео

Промената веќе се забележува во главниот град Монтевидео. Од 2021 година, градскиот превозник го проширува возниот парк исклучиво со електрични автобуси. Денес секој четврти автобус е на електричен погон, а целта е до 2040 година целиот јавен автобуски превоз да биде електрифициран.

Разликата не е само во емисиите, туку и во секојдневното одржување. Во гаражите на автобускиот терминал, местата каде што се паркираат дизел-автобусите се обележани со дамки од масло и гориво, додека просторот за електричните возила е почист. Градот вовел и стимулации за таксистите кои ќе преминат на електрични автомобили. Според извештајот на АРД, речиси 70 проценти од новите автомобили продадени во текот на неколку последователни месеци биле електрични.

Еден од возачите што ја направиле оваа промена е Ернан Гомес, кој работи за Убер. Тој преминал на електричен автомобил пред шест месеци и тврди дека секој месец заштедува околу 900 американски долари на гориво. На почетокот, вели, и самиот се сомневал во пресметките, но разликата во трошоците била очигледна.

Дали уругвајскиот модел може да се примени насекаде?

Успехот на Уругвај отвора важно прашање: може ли истиот модел да функционира и во други земји? Секако, постојат услови што му одат во прилог на Уругвај – силни ветрови, многу сончеви денови, мала густина на население и релативно мал индустриски сектор што троши големи количества енергија.

Но, според Мендес, важна лекција не е само географската предност, туку и начинот на кој била спроведена реформата. Долгорочната стратегија, политичкиот договор и предвидливите правила овозможиле енергетската транзиција да продолжи и покрај промените на власта. Токму политичката нестабилност денес го загрижува. Мендес предупредува дека сè потешко се постигнува договор за долгорочни проекти, бидејќи политичките сили сè почесто ги поништуваат или оспоруваат одлуките на претходните влади.

„Ако со секоја промена на власта, така да се каже, повторно ја основаме земјата, на крајот сите ќе загубиме“, вели тој.

Уругвај покажа дека енергетската транзиција не мора да биде само еколошка амбиција, туку може да стане долгорочна економска и развојна стратегија. Но, следниот предизвик е исто толку важен: зеленото производство на струја да се претвори во почист транспорт, помала зависност од нафта и пониски трошоци за граѓаните.

(Извор: АРД / ДВ)