Земјината орбита станува сè позафатен простор. Секоја година во неа пристигнуваат илјадници нови сателити и други објекти, додека значителен дел од старите остануваат да кружат околу планетата. Новиот извештај на Европската вселенска агенција (ESA) предупредува дека долгорочната одржливост на вселенската инфраструктура е сè посериозен проблем.
Канцеларијата на ESA за вселенски отпад го објави годишниот Извештај за вселенската средина за 2026 година, изработен врз основа на податоци собрани до крајот на 2025 година. Според извештајот, во 2025 година биле изведени повеќе од 300 лансирања, со над 4.000 нови корисни товари поставени во орбитата. Растот во голема мера е поврзан со ширењето на комерцијалните сателитски констелации.
Во просек, секој ден во орбитата пристигнувале околу десет нови корисни товари. Во исто време, повеќе од три сателити или делови од ракетни носачи дневно повторно влегувале во атмосферата. Проблемот е што многу од објектите што завршиле со работа не ја напуштаат навреме орбитата.
Орбитата станува сè позагустена
Колку повеќе објекти има околу Земјата, толку поголем е бројот на можни судири. ESA во својот извештај предупредува дека долгорочните негативни влијанија врз ниската Земјина орбита во само една година се зголемиле за цел ред на големина.
Дополнителен проблем е што отпадот не мора само да се зголемува поради нови лансирања. Еден судир може да создаде стотици или илјадници фрагменти, а тие потоа можат да предизвикаат нови судири. Така се создава самозасилувачки циклус познат како Кеслеров синдром.
Во такво сценарио, бројот на фрагменти во орбитта може да продолжи да расте дури и ако престанат новите лансирања. Тоа е една од причините поради кои проблемот со вселенскиот отпад не може да се реши само со подобро управување со идните мисии. Дел од веќе постојниот отпад треба активно да се отстранува.
Расте и ризикот за луѓето на Земјата
Овогодишниот извештај воведува и нова мерка со која се следи ризикот за луѓето на Земјата од неконтролирано враќање на објекти или нивни делови од вселената. ESA нагласува дека веројатноста некој човек да биде повреден од таков објект и понатаму е многу мала во споредба со секојдневните ризици. Сепак, со зголемувањето на бројот на објекти и активноста во орбитата, расте и веројатноста за инциденти.
Особено внимание се посветува на ниската Земјина орбита, која е клучна за голем број комуникациски, навигациски, научни и други сателитски системи.
ESA сака „нула отпад“ до 2030 година
Европската вселенска агенција веќе има поставено цел преку својата иницијатива „Zero Debris“ до 2030 година значително да го ограничи создавањето нов отпад во Земјината и Месечевата орбита во рамките на своите идни мисии. За тоа се развиваат мисии и технологии со кои би се спречувало распаѓање на објектите во орбитата, би се подобрила нивната пасивизација и би се овозможило активно отстранување на отпадот.
ESA планира, каде што е возможно, да отстранува и постари сопствени сателити кои биле дизајнирани пред да стапат во сила современите правила за намалување на вселенскиот отпад. Идејата оди и чекор подалеку – кон создавање своевидна кружна економија во вселената. Наместо сателитите и другите објекти по завршувањето на мисијата едноставно да станат отпад, во иднина би можеле да се дополнуваат со гориво, поправаат, одржуваат, па дури и да се користат нивните материјали повторно директно во орбитата.
Вселената повеќе не е празниот простор што некогаш изгледаше како да има неограничен капацитет. Со илјадници нови објекти што секоја година се испраќаат во орбитата, прашањето веќе не е само колку можеме да лансираме, туку и што ќе направиме со она што ќе остане зад нас.
