Планетите можеби имаат нешто заедничко со митската птица феникс – можеби можат да се „родат“ повторно од остатоците на нешто што веќе умрело. Астрономите за првпат пронајдоа траги што укажуваат дека околу бело џуџе, односно остатокот од мртва ѕвезда, можеби се формира нов планетарен свет. Ако хипотезата биде потврдена, откритието би можело значително да го промени начинот на кој научниците ја разбираат еволуцијата на планетарните системи.

Теоретските предвидувања за постоење таканаречени планети од втора генерација постојат повеќе од 15 години, но досега немаше конкретни докази дека навистина се формираат. Новото истражување, објавено во списанието „Nature Astronomy“, се фокусира на необичните сигнали забележани во атмосферата на белото џуџе познато како HS 0209+0832. Токму хемискиот состав на овој ѕвезден остаток ги натера истражувачите да разгледаат можност што досега главно постоеше само во теоријата.

Што се случува кога ѕвездата ќе умре?

Белите џуџиња се мали, исклучително густи јадра што остануваат откако ѕвездите со помала маса ќе го достигнат крајот на својот живот. Пред да станат бели џуџиња, тие се шират во црвени џинови и ги отфрлаат своите надворешни слоеви, оставајќи го зад себе врелиот и густ ѕвезден остаток. Поради огромната густина, повеќето потешки хемиски елементи во нивната атмосфера постепено тонат кон внатрешноста, па површината најчесто останува составена главно од водород и хелиум.

Токму затоа научниците се особено заинтересирани кога ќе откријат бело џуџе со необично големи количества потешки елементи. Таквата „загаденост“ може да биде знак дека ѕвездата проголтала материјал од поранешни планети или астероиди што некогаш орбитирале околу неа. Во случајот со HS 0209+0832, сепак, пронајдените хемиски траги отвораат и друга можност – дека материјалот исфрлен од умирувачката ѕвезда подоцна можел да се собере и да формира нова планета.

Необичен метал ја смени приказната

Кога вселенскиот телескоп „Хабл“ ја набљудувал оваа ѕвезда во 1999 година, научниците забележале необична мешавина на хемиски елементи во нејзината атмосфера, но тогаш не успеале целосно да ја објаснат. Со повторна анализа на податоците биле идентификувани траги од силициум, но и значително количество ниобиум – редок сребреникав метал кој на Земјата се среќава во многу мали количества. Токму присуството на овој елемент станало еден од клучните делови од сложувалката.

Ниобиумот се создава преку специфичен процес на бавно заробување неутрони, кој се одвива во одредени фази од животот на црвените џинови. Истражувачите претпоставуваат дека материјалот богат со вакви елементи бил исфрлен од ѕвездата додека таа умирала, а потоа постепено се собрал во нејзината непосредна околина. Со текот на времето, овој материјал можел да создаде услови за формирање на нов планетарен објект.

„Фениксот повторно се раѓа од пепелта на својот претходник, а оваа планета е формирана од пепелта на ѕвездата“, објасни Џејми Вилијамс, астроном и член на истражувачкиот тим од Универзитетот во Ворвик. Според него, ваквиот случај би претставувал редок пример за космички циклус во кој смртта на едно небесно тело може да создаде услови за раѓање на друго.

Можно е околу мртвата ѕвезда да кружи нов свет

За да ја проверат хипотезата, истражувачите анализирале и податоци собрани со вселенскиот телескоп на НАСА TESS, кој бара егзопланети преку исклучително мали промени во сјајот на ѕвездите. Набљудувањата покажале дека сјајот на белото џуџе се менува на секои 4,4 дена. Тоа е промена која е премногу бавна за едноставно да се објасни со ротацијата на самата ѕвезда.

Едно од можните објаснувања е дека околу мртвата ѕвезда орбитира гасовит џин. Според пресметките, тој би можел да се наоѓа на само околу шест милиони километри од белото џуџе, што е исклучително мала оддалеченост во астрономски размери. Таквата близина би можела да помогне во објаснувањето на необичните промени што ги забележале научниците.

Ако ова толкување се покаже точно, тоа би бил првиот конкретен доказ дека планетарен систем може да се формира и по смртта на матичната ѕвезда. Зифан Лин, планетарен научник од Универзитетот во Вашингтон, кој не бил дел од истражувањето, оценува дека научната заедница сега има први докази што укажуваат на ваков специфичен механизам за формирање планети.

Што значи ова за иднината на нашиот Сончев систем?

Откритието добива дополнителна тежина поради тоа што научниците веќе проучуваат планети кои успеале да преживеат драматични промени во животот на своите матични ѕвезди. Меѓу нив е и гасовитиот џин Хала, кој преживеал и покрај ширењето на својата матична ѕвезда во црвен џин. Ваквите примери покажуваат дека планетарните системи можат да бидат многу поиздржливи и посложени отколку што се претпоставуваше.

Ова може да биде важно и за разбирањето на далечната иднина на нашиот Сончев систем. За неколку милијарди години и Сонцето ќе влезе во фаза на црвен џин, при што ќе се прошири и најверојатно ќе ги проголта највнатрешните планети. По оваа фаза, Сонцето ќе остане како бело џуџе, а остатоците од денешниот Сончев систем би можеле да ни покажат што се случува со планетите кога нивната матична ѕвезда ќе го заврши својот живот.

Токму затоа потрагата по таканаречените планети од втора генерација не е само потрага по уште еден необичен свет. Таа може да даде одговор на едно многу поголемо прашање – дали смртта на една ѕвезда навистина значи крај на нејзиниот планетарен систем, или можеби претставува почеток на нов космички циклус.