На 28 април, светот го одбележува Светскиот ден за безбедност и здравје при работа. Во Скопје се одржува настан со претставници на институциите, ЕУ и Меѓународната организација на трудот. Зборуваат за превенција, системски промени и достоинствен труд. Четири дена порано, на 24 април, на улицата Козјак во Кисела Вода, при ископ на темели за станбено-деловен објект, 34-годишен работник бил затрупан со земја и го загубил животот. Тројца негови колеги завршиле во болница. Јамата во која работеле немала заштита од обрушување.
Кисела Вода, 24 април, 08:17 часот
На 24 април, во 08:17 часот, на градилиште лоцирано на улицата Козјак во населбата Расадник, општина Кисела Вода, при ископ на темели за станбено-деловен објект дошло до ненадејно лизгање на земјиштето и затрупување на неколку работници.
Бригадата за противпожарна заштита на Град Скопје интервенирала со седуммина пожарникари кои со рачни алати четириесет минути ги извлекувале настраданите. Еден работник бил пронајден без знаци на живот. Тројца биле пренесени во Комплекс клиники Мајка Тереза, еден со скршеници на двете потколеници и натколеница.
Истрагата ја покажала суштинската причина веднаш. Според првичниот записник на Државниот инспекторат за труд, основната причина за несреќата е непреземени колективни мерки за безбедност и здравје при работа, односно немало заштита на темелната јама од обрушување на земјиштето. Издадена е усна забрана за работа на градилиштето, а задолжение е да се достави целокупната документација за безбедност и здравје при работа.
Согласно стручниот елаборат, една од причините за лизгањето на земјиштето е зголемената влажност предизвикана од протекување на цевка. Инвеститор на објектот е компанијата НАР Инвестмент ДООЕЛ, чиј сопственик е поранешниот градоначалник на Општина Аеродром. Изведувач е Јакимовски ДООЕЛ. Дозволата за изградба е правосилна од 9 март 2026 година.
Бројките: системска состојба, не несреќен случај
Трагедијата во Кисела Вода не е изолиран настан. Таа е уште еден запис во статистика која одамна не може да се нарече случајна.
Само во 2025 година, евидентирани се 242 несреќи при работа. Од нив, 12 завршиле со смртен исход, 77 со тешки телесни повреди, а 152 со телесни повреди. Од 2021 до 2025 година, над 1.180 работници биле повредени на работно место, а најмалку 161 го загубиле животот. Над 200 несреќи годишно и повеќе од десет смртни случаи секоја година веќе одамна не можат да се наречат несреќни случаи. Тоа е системска состојба.
Во 2024 година, бројот на несреќи при работа пораснал на 133 случаи, во споредба со 108 во 2023 година. Бројот на смртни случаи исто така е во пораст, со 17 загинати работници во 2024 година.
Градежништвото доминира во оваа статистика. Кога станува збор за фатални исходи, градежништвото е апсолутен лидер, делејќи го првото место со секторот транспорт. Статистиката открива дека најчесто страдаат повозрасни мажи меѓу 55 и 64 години, а најголем број несреќи се случуваат во Скопје, Битола и Прилеп.
7 инспектори за цело Скопје
Зад бројките стои структурна слабост која синдикатите ја именуваат директно. Во Скопје, каде е концентрирана најголемата градежна активност, постојат само 7 инспектори за безбедност и здравје при работа.
Иван Пешевски, претседател на Синдикатот за градежништво, индустрија и проектирање (СГИП), ги обвини работодавачите дека во услови на суров капитализам, заштитата при работа ја третираат како непотребен трошок наместо како инвестиција. Според СГИП, Македонија е меѓу водечките земји во Европа по стапка на фатални несреќи во градежништвото. Пешевски директно изјавил: „Инспекторатот треба да е на терен пред несреќата, не после.”
Синдикатот именува четири одговорни страни: инвеститорот, главниот изведувач, надзорниот орган и Државниот инспекторат за труд.
Директорката на Државниот инспекторат за труд, посочува дека неформалното вработување во државата опфаќа околу 13,5 отсто, а прекршувањата на трудовото право се најзастапени токму во градежништвото и гастрономијата.
Непријавени повреди: темниот број
Официјалните статистики не ја покажуваат целата слика. Според Сојузот на синдикати на Македонија, голем дел од повредите при работа никогаш не се пријавуваат. Работодавачите вршат притисок врз работниците да молчат, бидејќи пријавената повреда значи инспекција, документација и потенцијална одговорност. Работникот се наоѓа пред суров избор: да пријави и да ризикува отказ, или да премолчи и да го загрози сопственото здравје.
Во вакви услови, официјалните 242 несреќи во 2025 година се минимумот, не реалноста.
Економската цена на небезбедноста
Трагичните последици имаат и мерлива економска димензија. Годишно на глобално ниво се регистрираат над 2,9 милиони смртни случаи и 400 милиони повреди на работни места, што предизвикува економска загуба од околу 4 отсто од светскиот БДП. Во Европската Унија, овие трошоци се проценуваат на 460 милијарди евра, или 3,3 отсто од БДП. Ако се применат овие проценти на Македонија, економските загуби од несреќи при работа би изнесувале 500 до 600 милиони евра годишно.
Тоа е повеќе отколку буџетот на Министерството за здравје.
Проектот: реформа до 2028
Денешниот настан е дел од пошироката иницијатива. Советот за безбедност и здравје при работа со поддршка на МОТ и ЕУ го спроведува проектот „Кон безбедна и здрава работна средина во Северна Македонија”, кој ќе трае до октомври 2028 година. Целите вклучуваат зајакнување на законската рамка, модернизација на трудовата инспекција и воспоставување национален информациски систем за безбедност и здравје при работа.
Проектот предвидува изработка на Национална стратегија за безбедност и здравје при работа 2026-2030, усогласување со МОТ и ЕУ-стандарди, модернизација и дигитализација на инспекцискиот систем и интеграција на безбедноста при работа во образованието.
Регионалната координаторка на ОН, Рита Колумбија, го поврзала проектот со глобалните цели: „Безбедноста при работа е предуслов за достоинствен труд и социјална правда.”
Јамата без подградување
Настанот во Кисела Вода го открива јазот меѓу документите и реалноста. Дозволата за градба постоела. Елаборатот постоел. Надзорот постоел. Она што не постоело е подградувањето на јамата во која работеле луѓето. Тоа не е технички проблем. Тоа е одлука. Некој одлучил дека подградувањето е непотребен трошок. Тој трошок денес го плаќа семејството на 34-годишниот работник.
На 28 април, Македонија го слави денот посветен на безбедноста при работа. Прашањето не е колку симпозиуми се одржуваат. Прашањето е дали следниот работник кој влегува во јама за темели ќе има подградување.
