Документарниот филм „Маск“, во режија на Алекс Гибни, трае три часа и 45 минути и го следи подемот на Илон Маск од технолошки претприемач до една од највлијателните личности во светот. Филмот ја имаше светската премиера на 8 септември на Филмскиот фестивал во Венеција, а потоа пристигна и во кината низ Соединетите Американски Држави.

Меѓународните права за дистрибуција ги поседува „Јуниверзал“, кој сè уште нема објавено датум за светската дистрибуција. Филмот треба да пристигне и на Ејч-Би-О, каде што во 2027 година се очекува подолга верзија. Гибни тврди дека постои и шестчасовна верзија на документарецот.

Маск одбил да учествува во филмот

Илон Маск не учествувал во снимањето. Напротив, уште пред режисерот да му побара интервју, Маск јавно го навредувал Гибни на социјалната мрежа Икс, нарекувајќи го, меѓу другото, некомпетентен и неверодостоен. Уште кога проектот бил најавен пред три години, Маск го опишал како напад врз него.

Бидејќи главниот лик одбил да застане пред камерата, Гибни и неговиот тим прибегнале кон необично решение: создале компјутерски генериран аватар на Маск, со движења на усните усогласени со неговите зборови со помош на вештачка интелигенција. Аватарот не изговара нови изјави, туку користи зборови што Маск веќе ги кажал во претходни интервјуа.

Покрај архивските снимки и јавните настапи, филмот содржи десетици разговори со поранешни соработници, партнерки и со таткото на Маск. Така, наместо портрет изграден врз директно сведоштво на главниот лик, Гибни ја составува приказната преку неговите јавни изјави и сведочењата на луѓето што го познавале или работеле со него.

Од поддржувач на Тесла до критичар на Маск

Гибни не започнал со намера да го критикува Маск. Во својот дом имал батерија „Пауервол“ и соларни панели на „Тесла“, а размислувал и да купи автомобил од компанијата. Знаел дека Маск понекогаш ветува повеќе отколку што може да исполни, но верувал дека неговите амбиции можат да придонесат за подобра иднина.

Со текот на времето, режисерот почнал поинаку да го гледа човекот што станал најбогат во светот. Гибни отсекогаш бил заинтересиран за моќта, како се стекнува, како се користи и како може да го промени однесувањето на оние што ја поседуваат.

Пресвртница за него била книгата „Лудикрус“ на Едвард Нидермаер, која го претставува Маск како вешт продавач и промотор, а не само како технолошки визионер. Тогаш, според Гибни, почнал да се прашува дали приказната за Маск е слична на онаа за Волшебникот од Оз, лик чија моќ се темели и врз начинот на кој другите го доживуваат.

Како двочасовен филм стана приказна за политичка моќ

Во пролетта 2024 година, документарецот бил речиси завршен. Првичната верзија траела околу два часа и главно се занимавала со деловните активности на Маск, „Тесла“, системот „Автопилот“ и преземањето на Твитер.

Филмот ги разгледува тврдењата на Маск дека системот за автоматизирано возење на „Тесла“ е толку напреден што возачите можат да дремат или да играат видеоигри додека автомобилот се движи. Гибни ја споредува таа реторика со ограничувањата на технологијата и со фаталните сообраќајни несреќи поврзани со системот, од кои некои се прикажани детално.

Но приказната се променила во 2024 година, кога Маск ја поддржал претседателската кандидатура на Доналд Трамп по обидот за атентат врз него во Батлер, Пенсилванија. Според Гибни, раководството на Ејч-Би-О го охрабрило да продолжи со снимањето.

Следувале претседателските избори, улогата на Маск во Одделот за владина ефикасност (ДОГЕ) и укинувањето на програмите на Американската агенција за меѓународен развој (УСАИД). Овие настани станале значаен дел од втората половина на филмот.

Гибни ја објаснува структурата со принципот познат како „Чеховова пушка“: ако некој предмет се појави на почетокот на приказната, треба да има улога и на крајот. Во неговата верзија, раните сцени за „Автопилот“ стануваат клучни за поширокото прашање како се носат одлуки со сериозни последици кога технологијата, бизнисот и политичката моќ се концентрирани во рацете на мал број луѓе.

Една од епизодите во филмот се однесува на реакцијата на Маск по финалето на Супербоул, откако забележал дека неговата објава на Твитер не е меѓу најпопуларните. Според приказната во документарецот, Маск потоа отпатувал во седиштето на компанијата, ги собрал инженерите и барал промени во алгоритмот така што неговите објави ќе добиваат поголема видливост.

Гибни го споредува овој настан со раните денови на СпејсИкс, кога инженерските предизвици биле поврзани со развој на ракетна технологија. Според режисерот, епизодата покажува промена во начинот на кој Маск ја користи својата моќ од решавање технолошки проблеми до барање лична видливост и влијание.

Во филмот се појавуваат и сцени од британскиот филм „Човекот што можеше да прави чуда“ од 1937 година, снимен според приказна на Херберт Џорџ Велс. Во него обичен човек добива моќ да ја менува реалноста, но на крајот предизвикува катастрофа. Гибни ја користи оваа приказна за да ја нагласи разликата меѓу научната фантастика како предупредување и нејзиното толкување како план за иднината.

Тој потсетува и на омилената книга на Маск, „Автостоперски водич низ галаксијата“, во која Земјата е уништена за да се направи место за меѓуѕвездена сообраќајница. Според режисерот, ваквите приказни често предупредуваат на опасностите од технолошкиот напредок без доволно размислување за последиците.

Алекс Гибни: режисер што ги истражува моќните

Роден во 1953 година, Алекс Гибни е еден од најпознатите американски документаристи. Во 1982 година ја основал продукциската куќа „Џигсо продукшнс“, а во 2008 година освоил „Оскар“ за документарниот филм „Такси до темната страна“, посветен на тортурата врз затвореници во рамките на војната против тероризмот.

Неговата филмографија опфаќа теми поврзани со корпоративни скандали, политичка моќ и влијание. Меѓу неговите дела се „Енрон: Најпаметните момци во просторијата“, филмот „Гоуинг клир“ за скиентологијата, „Ви стил сикретс“ за Џулијан Асанж и „Изумителката“, за Елизабет Холмс и компанијата „Теранос“.

Во овие филмови се повторува една тема: луѓето што веруваат дека работат за повисока цел можат постепено да почнат да ги оправдуваат средствата што ги користат. Гибни го опишува тоа како „корупција на благородната цел“ процес во кој првичната идеја за општо добро се губи зад личната амбиција и злоупотребата на моќта.

Во случајот на Маск, режисерот ја поставува противречноста меѓу неговата претходна слика како поборник за енергетска транзиција и неговата подоцнежна политичка поддршка за Трамп, чија кампања го користеше слоганот „Дупчи, душо, дупчи“, во поддршка на зголеменото производство на фосилни горива.

Дали моќта го промени Маск?

Гибни не тврди дека може со сигурност да одговори дали моќта ги извадила најлошите особини на Маск на површина или постепено го променила. Но, според неговото толкување, со растот на влијанието Маск станувал посебичен и понепромислен во своите постапки.

Режисерот смета дека значителен дел од моќта на Маск произлегува од неговата способност убедливо да зборува за иднината и да ги привлече инвеститорите кон своите визии. Тој затоа ја нагласува и улогата на Маск како инвеститор и претприемач, наместо да го претставува исклучиво како самостоен технолошки изумител.

Филмот завршува со интервју во кое Маск е прашан зошто собрал толкава моќ. Одговорот, според Гибни, не дава јасно објаснување. Режисерот заклучува дека можеби самата игра на стекнување и користење моќ станала цел.

Во меѓувреме, документарецот ги спротивставува визиите за иднината на човештвото со последиците од конкретните одлуки од еколошките прашања поврзани со инфраструктурата за вештачка интелигенција до безбедноста на автомобилите и влијанието на укинувањето на програмите за меѓународна помош.

„Маск“ не е само биографија на милијардерот, туку и обид да се испита што се случува кога технолошката визија, огромниот капитал и политичкото влијание се спојуваат во една личност. Преку приказната за неговиот подем, Гибни го поставува поширокото прашање: кој ја контролира моќта кога човекот што ја поседува верува дека знае како треба да изгледа иднината?