Купувањето сопствен стан станува сè поголем финансиски предизвик, особено за младите што немаат наследен имот или поддршка од родителите. Европската комисија предупредува дека недвижностите поскапуваат побрзо од приходите, со што се продлабочува јазот меѓу оние што веќе поседуваат имот и оние што допрва се обидуваат да го купат својот прв дом.

Некогаш сопствениот стан се сметаше за логичен следен чекор по завршувањето на образованието и добивањето стабилна работа. Денес, за голем број млади Европејци, тој чекор се претвора во долгогодишен финансиски проект, а понекогаш и во недостижна цел.

Работата и редовните приходи повеќе не се доволна гаранција дека некој ќе може да купи недвижност. Високите цени, потребата од големи заштеди за учество во станбен кредит и трошоците за финансирање создаваат нова реалност во која можноста за сопствен дом сè повеќе зависи од финансиската состојба на семејството.

Ова го потврдуваат и најновите податоци на Евростат, според кои цените на становите во Европската Унија во вториот квартал од 2026 година биле повисоки за 4,7 проценти во споредба со истиот период претходната година. Во однос на првиот квартал од 2026 година, растот изнесувал 1,2 проценти.

Цените растат побрзо од можностите за купување

Долгорочните податоци ја покажуваат големината на проблемот. Според Евростат, од 2010 година до вториот квартал од 2025 година цените на станбените недвижности во ЕУ се зголемиле за 60,5 проценти.

Во некои земји растот бил значително поголем. Во Унгарија недвижностите поскапеле за 277 проценти, а во Естонија за 250 проценти. Повеќе од двојно зголемување на цените било забележано и во Литванија, Латвија, Чешка, Португалија, Бугарија, Австрија, Луксембург, Словачка, Полска и Хрватска.

Италија била единствената членка на ЕУ каде што цените на недвижностите во вториот квартал од 2025 година биле малку пониски отколку во 2010 година.

Најновите податоци од октомври 2026 година покажуваат дека поскапувањето продолжува. Во вториот квартал од годинава, највисок годишен раст на цените бил забележан во Португалија, од 16,5 проценти, Бугарија со 15,5 проценти и Литванија со 14,3 проценти.

Тоа значи дека за луѓето кои штедат за купување стан, целта може постојано да се оддалечува. Дури и кога нивните приходи растат, цената на недвижноста што сакаат да ја купат може да се зголемува побрзо од нивните заштеди.

Стан без помош од родителите – сè потежок почеток

Еден од најсериозните аспекти на европската станбена криза е нееднаквата почетна позиција меѓу младите.

Оние што наследиле стан или имаат родители кои можат да им помогнат со учеството за станбен кредит имаат значителна предност. За останатите, купувањето недвижност подразбира повеќегодишно штедење, откажување од други трошоци и преземање долгорочни финансиски обврски.

Проблемот особено ги погодува луѓето што штотуку влегуваат на пазарот на трудот. Тие треба истовремено да обезбедат средства за секојдневен живот, да создадат финансиска резерва и да соберат доволно пари за првично учество при купувањето стан.

Така, сопственоста на недвижност постепено станува не само прашање на лични приходи, туку и на семејно богатство.

Ова отвора пошироко прашање за социјалната мобилност: дали младите со слично образование и приближно исти плати имаат еднакви шанси да обезбедат сопствен дом, ако едните можат да се потпрат на наследство, а другите не?

Европската комисија предупредува на продлабочување на проблемот

Во анализата „Домување во Европската Унија: Развој на пазарот, основни двигатели и политики“, објавена на 14 октомври 2025 година, експертите на Генералниот директорат за економски и финансиски прашања посочуваат дека цените на недвижностите во изминатата деценија растеле побрзо од приходите на домаќинствата.

Според анализата, цените на становите во просек растеле околу 10 проценти побрзо од приходите во текот на претходната деценија, со значителни разлики меѓу земјите.

Дополнителен проблем претставуваат каматните стапки на станбените кредити. Дури и кога купувачите располагаат со стабилни приходи, трошоците за задолжување можат значително да влијаат врз нивната можност да купат стан.

Експертите предупредуваат дека причините за високите цени не се поврзани исклучиво со побарувачката.

Поскапувањето на градежните материјали и земјиштето, недостатокот од квалификувани работници, сложените административни постапки и недоволната изградба на станови ја ограничуваат понудата.

Истовремено, урбанизацијата, промените во структурата на домаќинствата и зголемениот интерес на инвеститорите дополнително го засилуваат притисокот врз пазарот.

Кога станот е инвестиција, а не дом

Една од промените на европскиот пазар на недвижности е зголеменото значење на становите како инвестициски средства.

За дел од купувачите, недвижноста не претставува простор во кој планираат да живеат, туку начин за зачувување на капиталот или остварување дополнителен приход.

Во анализата на Европската комисија се посочува дека институционалните инвеститори, краткорочното туристичко изнајмување и промените во побарувачката можат да создадат дополнителен притисок врз цените, особено во популарните градски средини.

Таквата состојба го отвора прашањето дали пазарот на недвижности подеднакво ги задоволува потребите на луѓето кои бараат дом и на оние кои купуваат имот за инвестиција.

Особено во големите градови, каде што се концентрирани работните места и универзитетите, младите купувачи се соочуваат со конкуренција од домаќинства со поголемо богатство и инвеститори со значително повеќе капитал.

Европа бара решение за станбената криза

Проблемот со достапноста на недвижностите веќе стана една од поважните теми на европската економска и социјална политика.

Во декември 2025 година Европската комисија го претстави првиот Европски план за достапно домување, со кој се предвидуваат мерки за зголемување на станбената понуда, поттикнување инвестиции, олеснување на изградбата и справување со притисокот од краткорочното изнајмување во погодените подрачја.

Европската комисија посочи дека станбената криза не влијае само врз животниот стандард, туку и врз можностите за вработување, образованието, мобилноста на работниците и формирањето семејства.

Но и покрај најавените мерки, суштинското прашање останува отворено.

Ако цените на становите продолжат да растат побрзо од можностите на луѓето да штедат и да се задолжуваат, сопствениот дом може да стане сè понедостапен за новите генерации.

Тогаш разликата меѓу оние што имаат стан и оние што допрва треба да го купат нема да биде само разлика во имотот, туку и во можностите за планирање на сопствената иднина.

Зашто ако за купување стан веќе не се доволни образованието, работата и редовната плата, се поставува прашањето дали сопствениот дом од основна животна потреба постепено се претвора во привилегија.