Во Македонија различноста не е концепт од меѓународен календар. Таа е утрински автобус во кој се слушаат повеќе јазици, маало во кое празниците не се исти за сите, училиште во кое децата понекогаш учат едни до други, но не секогаш едни со други. Според последниот попис, во земјата живеат Македонци, Албанци, Турци, Роми, Срби, Бошњаци, Власи и други заедници, а токму таа културна густина е една од најголемите сили, но и еден од најголемите тестови на општеството.

На 21 мај се одбележува Светскиот ден на културната различност за дијалог и развој, ден предводен од УНЕСКО, воспоставен од Обединетите нации во 2002 година, по усвојувањето на Универзалната декларација за културна различност на УНЕСКО во 2001 година. Идејата не е само да се прослави „богатството на културите“, туку да се потсети дека без дијалог меѓу културите нема ниту мир, ниту стабилност, ниту одржлив развој.

Ова не е само убава дипломатска реченица. Обединетите нации предупредуваат дека 89 проценти од актуелните конфликти во светот се случуваат во земји со ниско ниво на меѓукултурен дијалог. Со други зборови, таму каде што луѓето престануваат да се слушаат, разликите брзо стануваат линии на поделба.

Различноста не е фолклор, туку политика на секојдневието

Културната различност често се сведува на носии, песни, храна и фестивали. Но, суштината е многу подлабока. Прашањето е дали различните заедници имаат еднаков пристап до образование, култура, медиуми, јавен простор и достоинствено претставување. Дали ромската култура ја гледаме само на 8 Април? Дали албанскиот, турскиот, влашкиот, српскиот, босанскиот и ромскиот културен живот постојат само во посебни програми, или се дел од заедничката културна слика?

Македонија има што да покаже. На листите на нематеријално културно наследство на УНЕСКО се впишани шест елементи поврзани со земјата, меѓу кои „Копачката“ од Драмче, Гласоечкото машко двогласно пеење од Долни Полог, празнувањето Хидрелез, обичаите за 1 Март, празникот Свети Четириесет Маченици во Штип и традиционалната изработка и свирење на гајда/тулум.

Тоа е силна фактографија, но и силна порака: културното наследство не е музејска витрина. Тоа е живо само ако се практикува, ако се пренесува и ако не се користи како доказ за „чие е“, туку како доказ дека оваа земја отсекогаш била простор на преплетување.

Светот одамна сфати дека културата е економија

Културата не е трошок што се кратки кога буџетот ќе стане тесен. Според извештај на УНЕСКО, 6,2 проценти од сите работници во светот работат во културните и креативните сектори, кои придонесуваат со 3,1 процент во глобалниот БДП. Истовремено, во 2020 година културата и креативноста изгубиле 10 милиони работни места на глобално ниво, што покажа колку е ранлив овој сектор кога институциите го третираат како „додаток“, а не како јавен интерес.

Во 2026 година УНЕСКО дополнително предупредува дека креативните индустрии се вклучени во националните развојни планови на 85 проценти од анализираните земји, но само 56 проценти поставуваат конкретни културни цели. Глобалната трговија со културни добра се удвоила од 2005 до 2023 година и достигнала 254 милијарди долари, но јавната поддршка за културата останува ниска, под 0,6 проценти од БДП на глобално ниво.

Македонскиот тест: дали живееме заедно или паралелно?

Во Македонија најголемиот предизвик не е дали има различни култури. Има. Предизвикот е дали тие се среќаваат. Дали младите од различни етнички и јазични средини имаат доволно заеднички простори? Дали културните институции се навистина отворени за сите? Дали медиумите ги прикажуваат заедниците само кога има конфликт, избори или инцидент?

Токму тука Светскиот ден на културната различност станува домашна тема. Не затоа што треба свечено да кажеме дека „различноста е богатство“, туку затоа што треба да прашаме што правиме со тоа богатство. Го чуваме? Го политизираме? Го игнорираме? Го претвораме во туристичка слика? Или го користиме како основа за општество во кое никој не мора да се намали себеси за да биде прифатен?

Културната различност не е само право да зборуваш на свој јазик, да славиш свој празник или да ја чуваш својата традиција. Таа е и обврска другиот да не го гледаш како закана. Во земја како Македонија, тоа не е романтична идеја, туку услов за нормален живот.

21 Мај затоа не е ден за шарени фотографии и протоколарни честитки. Тоа е ден за едно многу едноставно, но незгодно прашање: дали знаеме да живееме заедно, или само сме научиле да коегзистираме?