Кога судот ќе донесе непосакувана пресуда, осудените имаат право на жалба. Но што се случува кога политичарите, наместо да го почекаат исходот од жалбената постапка, ќе решат да ги променат овластувањата на самиот суд? Косовскиот парламент го отвори токму тоа прашање со измените на законот за Специјализираните совети во Хаг. Нивното значење ја надминува Приштина: во регион каде воените лидери често остануваат национални херои, политичката заштита на „нашите“ лесно станува поважна од одговорноста за злосторствата.
Според Радио Слободна Европа, парламентот на 6 октомври усвоил измени што ја стеснуваат надлежноста на судот. ЕУ предупреди дека тие се спротивни на меѓународните обврски на Косово и побара да се почитуваат мандатот и независноста на институцијата.
Што сака да промени Приштина?
Измените предвидуваат судот да постапува само за дела директно поврзани со наводите за трговија со органи од извештајот на Дик Марти. Истовремено, опфатениот период би се ограничил на јули 1999 – декември 2000, исклучувајќи го претходниот период од јануари 1998.
Предметите надвор од новиот опфат би се префрлиле во редовните косовски судови. Предвидени се и издржување на казните во Косово и можност за претседателско помилување.
Иницијативата следува по септемвриските осудителни пресуди против Хашим Тачи и уште тројца поранешни лидери на ОВК. Пресудите не се правосилни, а трговијата со органи не била дел од нивното обвинение. Парламентарното гласање само по себе не ги поништува пресудите и не значи ослободување на осудените, нагласува Радио Слободна Европа.
Токму тука е суштината на спорот: промената на надлежноста по донесени пресуди отвора сомнеж дали целта е подобро уреден суд или политичка интервенција во одговорноста на конкретни луѓе.
Овој суд не е поранешниот Хашки трибунал
Специјализираните совети за Косово се посебна институција. Како што објаснува самиот суд, тие се основани врз меѓународен договор, уставна измена и косовски закон. Имаат меѓународни судии и седиште во Хаг, но се дел од косовскиот правен систем. Нивниот првичен временски опфат ги вклучува злосторствата извршени од почетокот на 1998 до крајот на 2000 година.
Тоа е различна правна конструкција од Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија. Неговиот наследник, Меѓународниот резидуален механизам, е орган на Советот за безбедност на ОН. Србија, Хрватска или Босна и Херцеговина не можат со гласање во својот парламент да ги поништат неговите пресуди.
Затоа косовскиот потег не создава правна дозвола секоја држава да ги избрише непосакуваните хашки одлуки. Но може да понуди политички аргумент за нешто друго: ако едни ги менуваат правилата за своите воени лидери, зошто другите би ја прифатиле одговорноста на нивните?
Опасноста е во политичката порака
Регионалниот ризик е властите да ја преземат истата логика преку притисок врз домашните обвинителства, блокирање предмети или отежнување на соработката. Тоа не би ги избришало меѓународните пресуди, но би можело дополнително да ја отежне правдата за злосторствата што остануваат пред националните судови.
Ако таквата логика стане прифатлива, одговорноста би зависела од политичката моќ на обвинетиот. Жртвите би добиле порака дека нивното страдање е важно само додека не ја нарушува националната приказна.
Правото на правично судење, жалба и оспорување на доказите мора да важи за секого. Но политичката популарност на осудениот не може да биде мерило за исправноста на пресудата.
Легитимноста на една борба не го ослободува секој нејзин учесник од одговорност за злосторства. Пресудата за поединец не е пресуда против цел народ.
За Балканот, тоа е тест што ја надминува оваа косовска иницијатива: дали правдата ќе важи и кога ги засега „нашите“, или ќе ја браниме само додека ги осудува другите?
