„За мене крваво работат мажи“, еднаш изјави Ведрана Рудан во интервју, реченица која, во само неколку зборови, ја сумира нејзината книжевна и новинарска кариера: остра, директна и без трошка извинување за сопствениот став.

Хрватската писателка, новинарка и колумнистка почина на 18 август 2026 година, на 76-годишна возраст, по долга и тешка борба со ракот. Утрово, на нејзиниот официјален профил на социјалните мрежи, се појави само една кратка порака: „Ведрана отиде на подрачје без сигнал“, придружена со насловна фотографија со натпис „No Signal“.

Родена во Опатија, живееше со перото како оружје

Ведрана Рудан е родена на 29 октомври 1949 година во Опатија. Со децении, преку колумни, романи и јавни настапи, без двоумење коментираше за политиката, општеството, медиумите, бракот, семејството и, особено, положбата на жените. Нејзината работа како новинарка и колумнистка, меѓу другото и во „Национал“, ја вброи меѓу најпрепознатливите и најпровокативните гласови во регионалниот јавен простор.

Рудан феминизмот не го гледаше како борба за убаво формулирана еднаквост, туку како борба на жената да не зависи од никого. За неа, слободата почнува тогаш кога жената ќе престане да верува дека за да биде целосна мора да има маж, брак, деца или туѓо одобрување. Таа жестоко се спротивставуваше на идејата дека женската вредност се мери преку нејзината улога во семејството и преку тоа дали е „избрана“ од маж. Наместо тоа, инсистираше на сопствен покрив, сопствени пари, сопствен клуч и право животот да го организира според сопствените желби.

За Рудан, дискриминацијата не беше апстрактна феминистичка тема, туку секојдневна реалност. Во колумната жестоко пишуваше за жените кои се убивани од своите партнери, за двојните стандарди во односот кон машкото и женското насилство и за фактот дека мажите и институциите сè уште имаат огромно влијание врз одлуките поврзани со женското тело. Посебно ја критикуваше ситуацијата во која мажите и свештениците зборуваат за менструацијата, бременоста, менопаузата и абортусот, додека жените остануваат на маргините на одлучувањето за сопственото тело.

Нејзината критика беше насочена и кон лицемерството на општеството кое од жената очекува да биде мајка, сопруга, негувателка и „добра жена“, а истовремено ја ограничува нејзината економска, сексуална и лична слобода. Рудан намерно користеше груб, ироничен и провокативен јазик за да ја разниша удобноста на оние кои претпочитаат за овие теми да се зборува тивко.

Феминизам без извинување

Меѓу нејзините познати книги се „Јас, неверницата“ (2005), „Кога жената е курва / кога мажот е педер“ (2007), „Страв од плетење“ (2009) и „Зошто пцујам“ (2015).

Во нив пишуваше отворено за бракот, стареењето, телесноста и женските улоги наметнати од традицијата – секогаш со остар, често вулгарен јазик, со кој намерно ја напаѓаше лицемерноста скриена зад конзервативниот дискурс.

Нејзиниот стил беше директен, провокативен и бескомпромисен. Рудан не се обидуваше да ги ублажи своите ставови за да им бидат поприфатливи на читателите. Напротив, токму конфронтацијата со она што го сметаше за лицемерство, неправда и општествени двојни стандарди стана нејзин заштитен знак.

Отворено зборуваше и за регионалната политика

Рудан не се плашеше ниту од најострите политички теми. Во 2017 година ја потпиша Декларацијата за заеднички јазик на Хрватите, Србите, Бошњаците и Црногорците.

Од 2010 до 2015 година пишуваше и на својот многу читан блог „Kako da se umre bez stresa“ („Како да се умре без стрес“). Во 2015 година објави дека престанува да пишува на блогот, разочарана од атмосферата на омраза и нетрпеливост во регионот.

Делата што ги преминаа границите

Нејзините книги беа преведувани и објавувани надвор од Хрватска, вклучително и на македонски јазик. Меѓу нејзините подоцнежни дела се „Во земјата на крвта и идиотите“ (2013), „Живот без крлежи“ (2018), „Пудинг од ванила“ (2021) и последната книга „Да се умре без стрес“ (2024). Нејзиното творештво е преведено на повеќе јазици, меѓу кои и македонски.

Рудан почнала да објавува романи релативно доцна, нејзиниот прв роман „Уво, грло, нож“ („Uho, grlo, nož“) излегол во 2002 година. Во следните две децении објавила вкупно 17 книги.

Глас што не замолкна ниту пред смртта

Рудан во последните години отворено зборуваше и за сопствената болест. Во 2024 година јавно соопшти дека ѝ бил дијагностициран холангиокарцином, редок вид рак на жолчните канали. И во текот на болеста продолжи да пишува за смртта, болеста, достоинството и начинот на кој општеството се однесува кон старите и болните.

Во март 2026 година пишуваше и за проценките на лекарите за преостанатото време, а нејзините последни текстови продолжија да го носат истиот препознатлив тон директен, ироничен и без разубавување на реалноста.

Наследство кое трае и по неа

Ведрана Рудан почина оставајќи зад себе децении провокативни текстови, романи и јавни настапи кои ретко кого оставаа рамнодушен.

Без разлика дали читателите ја обожаваа или остро не се согласуваа со неа, едно е сигурно: Рудан успеа да создаде препознатлив јавен глас глас на жена која избра да зборува отворено и без извинување за темите за кои многумина претпочитаат да молчат.

И можеби затоа нејзината последна порака звучи толку типично за неа: „Ведрана отиде на подрачје без сигнал.“