Секоја година на 23 септември, светот го одбележува Меѓународниот ден на знаковните јазици, прогласен од Обединетите нации со резолуција, усвоена на 19 декември 2017 година. Според проценките на Светската федерација на глуви лица, повеќе од 70 милиони луѓе во светот припаѓаат на заедници кои секојдневно комуницираат со знаковен јазик, користејќи повеќе од 300 различни знаковни јазици, а меѓу нив се и неколку илјади луѓе во Македонија.
Датум избран со причина
Обединетите нации официјално го прогласија 23 септември за Меѓународен ден на знаковните јазици кон крајот на 2017 година, а првпат беше одбележан во 2018 година, кога чинот симболично го затвори американскиот модел и активист Најл ди Марко, самиот глув од раѓање. Датумот не е случаен: истиот ден, во 1951 година во Рим, е основана Светската федерација на глуви лица, организацијата која денес работи директно со ОН на заштита на правата на глувите луѓе. Денот е дел од Меѓународната недела на глувите, која оваа година трае од 21 до 27 септември и постои уште од 1958 година, односно дури 60 години подолго од самиот Ден на знаковните јазици.
Едно од најголемите недоразбирања за знаковните јазици е дека тие се едноставен превод на говорниот јазик, изведен збор по збор преку рацете. Всушност, тие се целосно самостојни, природни јазици, со сопствена граматика и структура, потполно различна од онаа на говорниот јазик со кој историски се поврзани. Токму затоа не постои еден универзален „светски“ знаковен јазик: американскиот знаковен јазик и британскиот, на пример, иако двете земји зборуваат ист говорен јазик, се речиси целосно неразбирливи еден за друг. Постои и таканаречен меѓународен знак, поедноставена форма што глувите луѓе ја користат на меѓународни собири и при патувања, но таа е повеќе практичен пиџин отколку целосен јазик со богат речник.
Растечка бројка зад еден ден
Според последните проценки на Светската здравствена организација, во светот денес има околу 430 милиони луѓе со некаков степен на слушно оштетување, вклучувајќи 34 милиони деца под 15 години. Ако трендот продолжи без сериозна интервенција, тоа тело проценува дека бројката до 2050 година ќе надмине 700 милиони, односно секој десетти човек на планетата. Не сите од нив користат знаковен јазик, но токму меѓу децата кои растат глуви лежи една од најголемите нерамноправности во образованието: според Светската федерација на глуви лица, помалку од 3 отсто од глувите деца во светот учат на знаковен јазик што можат природно да го совладаат, а УНЕСКО проценува дека околу 80 отсто од децата на училишна возраст во земјите со низок и среден доход воопшто не посетуваат училиште.
Иако Конвенцијата на ОН за правата на лицата со попреченост, усвоена во 2006 година, ги изедначи знаковните јазици по статус со говорните и ги обврза државите да ги промовираат, правната реалност останува значително послаба. Од над 200 национални знаковни јазици во светот, според самата Светска федерација на глуви лица, само околу 40 отсто имаат каква било форма на официјално правно признание, а само околу 80 земји и територии воопшто им дале некаков правен статус.
Годинава, кога се навршуваат точно 20 години од усвојувањето на Конвенцијата, темата на Меѓународната недела на глувите е „Прогласување на човековите права на глувите луѓе“, директен потсетник дека признанието на хартија сè уште не значи признание во секојдневниот живот.
Состојбата во Македонија
Македонија го призна знаковниот јазик со Законот за употреба на знаковен јазик, донесен во 2009 година, со кој државата формално се обврза да овозможи толкувачки услуги и пристап до информации за глувата заедница. Според локални проценки, помеѓу 5.000 и 7.000 луѓе во земјата го користат македонскиот знаковен јазик како прв или примарен јазик. И покрај законската рамка, предизвиците остануваат реални: недостиг на доволно обучени толкувачи, ограничен пристап до образование на знаковен јазик и институции кои сè уште не се целосно приспособени за комуникација со глуви граѓани.
Секоја година, Светската федерација на глуви лица избира нова централна порака за неделата. Во 2019 година темата беше „Права на знаковниот јазик за сите“, во 2020 година „Знаковните јазици се за секого“, во 2021 година „Потпишуваме за човекови права“, а лани, во 2025 година, „Нема човекови права без права на знаковен јазик“.
Низ сите нив се провлекува ист принцип, оној на кој почива и целото движење за правата на глувите луѓе: „Ништо за нас, без нас“. Односно, секоја политика, закон или услуга наменета за глувите заедници мора да се создава со нивно директно, а не само консултативно учество.
