Иако конечната цена сè уште не е утврдена, најавата доаѓа во период на зголемени цени на храната, услугите и основните производи. За домаќинствата, прашањето веќе не е само колку ќе поскапи еден киловат-час, туку колкав дел од месечните приходи ќе остане по плаќањето на основните сметки.

Електричната енергија е еден од трошоците што граѓаните тешко можат да ги избегнат. Таа се користи за осветлување, готвење, ладење, работа на домашните апарати, а во голем број домаќинства и за загревање на домовите.

Затоа секоја промена на цената има директно влијание врз семејниот буџет, особено во зимските месеци, кога потрошувачката е најголема.

Најавеното можно зголемување до 5 проценти сè уште не е регулаторна одлука. Конечните тарифи ќе зависат од пресметките на енергетските компании и од постапката што ја спроведува Регулаторната комисија за енергетика.

Но, и пред да биде утврдена новата цена, јасно е дека електричната енергија останува еден од главните ризици за понатамошно зголемување на животните трошоци.

Во јануари 2026 година цената на струјата веќе беше зголемена, во просек за 2,28 проценти за најголемиот дел од домаќинствата.

Доколку следува ново поскапување, граѓаните ќе се соочат со второ последователно зголемување на цената.

Тоа е особено важно затоа што поскапувањата не се изолирани настани. Кога една услуга или производ поскапува во повеќе наврати, новите проценти се применуваат врз веќе зголемена основа.

Ако цената на одредена ставка во сметката претходно пораснала за 2,28 проценти, а потоа се зголеми за дополнителни 5 проценти, вкупното зголемување би изнесувало приближно 7,4 проценти во однос на почетната цена.

Ова е илустративна пресметка, а не прогноза за конечната сметка, бидејќи тарифните промени не мора да бидат еднакви за сите ставки и потрошувачки блокови.

Пет проценти не се ист трошок за секое семејство

Едно од најважните прашања е како најавеното поскапување ќе се одрази врз различните категории потрошувачи.

Во Македонија домаќинствата плаќаат електрична енергија според блок-тарифи во високата тарифа, додека ниската тарифа има посебна цена.

Тоа значи дека потрошените киловат-часови не се наплатуваат сите по иста цена.

Кај домаќинствата што трошат повеќе струја, особено за греење, дел од потрошувачката влегува во повисоките и поскапи блокови.

Оттука, ефектот од новата тарифна одлука ќе зависи не само од процентот на поскапување, туку и од тоа кои блокови и ставки ќе бидат опфатени.

За семејство што месечно плаќа 2.000 денари за струја, хипотетичко зголемување на целата сметка од 5 проценти би значело дополнителни 100 денари.

Кај сметка од 4.000 денари, разликата би била 200 денари, а кај сметка од 6.000 денари, дополнителниот трошок би изнесувал 300 денари месечно.

Овие износи не се процена на идните сметки, туку пример за тоа како ист процент создава различен апсолутен трошок.

Сегашна месечна сметка	Ако целата сметка порасне за 5%	Дополнително годишно
1.500 денари	+75 денари	900 денари
2.000 денари	+100 денари	1.200 денари
4.000 денари	+200 денари	2.400 денари
6.000 денари	+300 денари	3.600 денари

За домаќинствата со ниски приходи, дури и релативно малото зголемување може да биде значајно, особено кога истовремено се зголемуваат трошоците за храна, лекови, превоз и други неопходни производи.

Струјата поскапува во период кога инфлацијата повторно забрзува

Најавата за нова цена доаѓа непосредно по објавувањето на октомвриските податоци за инфлацијата.

Според Државниот завод за статистика, трошоците за живот во октомври 2026 година биле повисоки за 3,3 проценти во споредба со истиот месец лани.

Во септември годишната инфлација изнесуваше 2,7 проценти.

Ова забрзување покажува дека притисокот врз потрошувачките цени не е целосно намален.

Во такви услови, евентуалното поскапување на струјата може дополнително да ја отежне финансиската состојба на домаќинствата.

Особено чувствителни се семејствата со ниски примања, пензионерите и домаќинствата што немаат друга достапна можност за загревање.

За нив потрошувачката на електрична енергија не е прашање на комфор, туку на основни животни потреби.

Поради тоа, при утврдувањето на новите тарифи важно е да се оцени не само просечното зголемување, туку и како промените ќе влијаат врз домаќинствата со различна потрошувачка и различни приходи.

Цената на струјата не зависи само од производството

Додека јавноста најмногу внимание посветува на цената по која ЕСМ произведува или продава електрична енергија, конечната сметка содржи повеќе елементи.

Во формирањето на цената учествуваат производството и набавката на електрична енергија, нејзиниот пренос, дистрибуцијата, снабдувањето и законските давачки.

Затоа поволната цена на произведената електрична енергија сама по себе не гарантира дека сметките ќе останат непроменети.

МЕПСО побара значително зголемување на тарифата за пренос на електрична енергија, од речиси 98 проценти.

Ова не значи дека сметките на домаќинствата ќе поскапат за толкав процент. Преносот е само еден од елементите во крајната цена, а Регулаторната комисија ги оценува оправданоста и висината на барањата.

Сепак, ваквото барање е показател дека трошоците во електроенергетскиот систем се под притисок.

Дополнително, за 2027 година треба да се утврди и цената по која ЕСМ ќе ја обезбедува струјата за универзалниот снабдувач.

Во моментов таа изнесува 65 евра за мегават-час.

Ако новата цена биде повисока, тоа ќе биде уште еден фактор што ќе влијае врз конечната пресметка.

Оттука, процената за поскапување до 5 проценти не треба да се третира како конечна сè додека не бидат познати одлуките за сите релевантни елементи.

Зошто потрошувачите плаќаат за слабостите на енергетскиот систем?

Долгорочниот проблем е што Македонија сè уште во значителна мера зависи од производство во термоелектрани на јаглен.

Кога домашните капацитети не можат да обезбедат доволно електрична енергија, дополнителните количества се набавуваат од пазарот, каде што цените можат значително да варираат.

Владата најавува зголемување на производството во РЕК Битола, дополнителен увоз на јаглен и повторно активирање на третиот блок.

Премиерот Христијан Мицкоски оцени дека со вакви мерки поскапувањето би можело да остане под 5 проценти.

Но, суштинското економско прашање е дали енергетскиот систем може долгорочно да обезбедува стабилна и достапна струја без постојано потпирање врз итни набавки, дополнителни трошоци и интервенции.

Доколку производните капацитети останат нестабилни, секое ново нарушување може повторно да создаде притисок врз цените.

Истовремено, домаќинствата имаат ограничени можности самостојно да ги намалат трошоците.

Инвестициите во изолација, енергетски ефикасни уреди или сопствено производство од сончеви панели бараат почетни финансиски средства што не се достапни за сите граѓани.

Затоа енергетската ефикасност не може да се третира само како индивидуална одговорност на потрошувачот.

Потребни се достапни програми за поддршка, особено за домаќинствата што трошат повеќе енергија поради лошата изолација и старите системи за греење.

Пет проценти денес, но што ќе се случува понатаму?

Еден од ризиците за граѓаните е неизвесноста околу идните сметки.

Домаќинствата можат да планираат поголеми трошоци само ако знаат какви промени ги очекуваат и дали станува збор за еднократна корекција или за подолгорочен тренд.

Енергетските компании, пак, треба да ги образложат своите трошоци и да покажат зошто бараат повисоки тарифи.

Затоа е важно регулаторната постапка да обезбеди јасни податоци за производните цени, трошоците за мрежата и влијанието врз различните категории потрошувачи.

Особено е важно да се објават пресметки за типични домаќинства во секој потрошувачки блок, за граѓаните да можат да разберат колку би се променила нивната сметка.

Во спротивно, просечниот процент може да ја прикрие вистинската распределба на трошоците.

Најавеното поскапување до 5 проценти засега не е конечна одлука. Но, самата можност за ново зголемување покажува дека електричната енергија останува значителен товар за домашните буџети.

Прашањето не е само дали регулаторот ќе одобри поскапување од три, четири или пет проценти.

Поважно е дали Македонија ќе успее да создаде енергетски систем во кој граѓаните нема секоја зима да стравуваат од нова цена на основната услуга без која не можат да живеат.