Петер Маѓар, кој до неодамна беше дел од самата владејачка структура, успеа за многу кратко време да го сруши политичкиот систем што Виктор Орбан го градеше повеќе од една деценија. Неговата политичка платформа привлече голем број граѓани кои беа незадоволни од долгогодишното владеење на Фидес, што доведе до пресврт на изборите.
Убедливата победа на Маѓар му обезбеди двотретинско парламентарно мнозинство, праг потребен за измена на уставот и донесување клучни закони што ги регулираат државните институции. Исто како и Орбан претходно, Маѓар со тоа доби овластувања за темелно преобликување на законодавството без поголем отпор. Тој веднаш побара оставка од претседателот на државата Тамаш Шујок и од други високи функционери, пишува Јуроњуз.
„Нека заминат сами. Не чекајте ние да ве смениме“, порача Маѓар во изборната ноќ. Откако во мај ја презеде должноста, клучните столбови на режимот на Орбан се срушија за само неколку месеци. Претседателот и главниот обвинител си заминаа, а некогаш моќната медиумска машинерија е парализирана.
Откако на изборите во 2010 година обезбеди двотретинско мнозинство, Орбан го воспостави таканаречениот Систем на национална соработка (НЕР), кој го претстави како нов општествен договор. Критичарите, сепак, сметаа дека НЕР е централизиран политички и економски апарат создаден за промовирање на визијата на Орбан за „илиберална демократија“.
„Замислете го тоа како друштвена игра во која еден играч може да ги промени правилата во кој било момент како што му одговара, да се помести пет полиња напред ако треба, да го врати противникот на почеток или целосно да го отстрани од таблата“, објасни за Јуроњуз политичкиот аналитичар Саболч Дул.
Орбан се потпираше на парламентарното мнозинство за брзо донесување закони, но од 2020 година владееше главно со уредби. Прво се повикуваше на вонредната состојба поради пандемијата на коронавирусот, а по 2022 година на војната во Украина. Демократските механизми на контрола беа ослабени со назначување лојални кадри во клучните институции, додека јавниот сервис МТВА и околу 500 медиуми под закрила на холдингот КЕСМА ги ширеа владините наративи. Дул наведува дека ветувањето за демонтирање на НЕР се покажа како најпопуларното ветување на Маѓар. „Тоа му донесе најголема популарност и тоа е она што гласачите сега го очекуваат од него.“
Една од најважните политички победи на Маѓар беше смената на претседателот Тамаш Шујок. Шујок ја напушти должноста во средината на јули откако потпиша уставен амандман со кој неговиот мандат беше прогласен за завршен. Со истиот амандман мандатите на пратениците беа ограничени на 12 години, а за уставните судии беше воведена возрасна граница за пензионирање од 70 години. Со тоа беше сменет и шефот на Уставниот суд Петер Полт, долгогодишен сојузник на Орбан.
Маѓар во повеќе наврати тврдеше дека Шујок не е способен за должноста претседател бидејќи застапува партиски, а не национални интереси. Дул смета дека овој потег за Маѓар има и симболично и практично значење. „Унгарскиот претседател има право да помилува осуденици. Маѓар вети дека луѓето поврзани со стариот систем ќе одговараат пред законот, па не смее да ризикува претседателот да ги помилува.“
Владата на Маѓар смени и четворица шефови на тајните служби, шефот на антитерористичката полиција (ТЕК) Јанош Хајду, поранешниот портпарол на Орбан, Берталан Хаваши, како и шефот на Државниот завод за ревизија. Беше укината и Канцеларијата за заштита на суверенитетот, која Европската комисија ја критикуваше поради надзор врз медиумите и невладините организации. Во јуни, под политички притисок, оставка поднесе и главниот обвинител Габор Балинт Наѓ. „Обвинителството не смее да стане инструмент во политичките борби, ниту сцена за секојдневни игри на моќ“, наведе Наѓ во соопштението. Дул неговото заминување го опиша како пресвртница бидејќи во некои случаи истрагите што беа непријатни за владата на Орбан или беа прекинувани или никогаш не беа ни отворени.
Кон крајот на јули унгарскиот парламент основаше Канцеларија за враќање и заштита на имотот со цел истрага на корупцијата од ерата на Орбан. Унгарија со години беше меѓу најкорумпираните членки на ЕУ, а бизнисмените блиски до Орбан станаа главни добитници на државните договори. Меѓу нив се Лоринц Месарош, пријател на Орбан од детството и најбогат Унгарец, неговиот зет Иштван Тиборц и татко му Ѓозо Орбан. Сите тврдат дека работеле по закон, но се очекува нивното работење да биде под истрага.
Се истражува и таканаречената „афера Матолчи“, односно наводниот губиток од околу 1,38 милијарди евра од Унгарската народна банка, а во центарот се поранешниот гувернер Ѓерѓ Матолчи и неговиот син Адам. Маѓар по изборите побара од даночната управа (НАВ) да ги блокира преносите на имот поврзани со Орбан на сметки во странство, што НАВ подоцна и го направи. Унгарија при крајот на годината треба да му се приклучи и на Обвинителството на Европската Унија (ЕППО), што ќе овозможи ретроактивни истраги за измами со ЕУ фондовите од јули 2021 година.
Кон крајот на април Виктор Орбан објави дека нема да го преземе пратеничкиот мандат, со што заврши неговата низа од 36 години во парламентот. „Во моментов не сум потребен во парламентот, туку во реорганизацијата на националната партија“, рече тој и додаде дека има намера да се посвети на обновата на Фидес.
Во јуни парламентот го изгласа таканаречениот „Lex Orbán“, со кој премиерскиот мандат се ограничува на осум години. Бидејќи законот се применува ретроактивно од 1990 година, на Орбан практично му е забранета повторна кандидатура. Ограничени се и мандатите на пратениците на 12 години, поради што многу ветерани на Фидес нема да можат да се кандидираат на следните избори.
„Речиси половина од опозицијата и нејзините најсилни лидери се исклучени од политиката со персонализирани, ретроактивни закони. Ова е крај на демократијата. Ако за тоа за кого се гласа не одлучува народот, туку владата одредува за кого смее да се гласа, демократијата е мртва“, изјави Орбан.
Трансформација на медиумите
На почетокот на јули, државната телевизија МТВА емитуваше црн екран со порака: „Јавните медиуми не смеат да лажат. Се извинуваме што го правевме тоа.“ МТВА долго време се сметаше за пристрасна, а нејзиниот извршен директор Даниел Пап, претходно осудуван поради манипулирање со вестите, поднесе оставка. Откако информативниот канал беше укинат, привремената управа најави реструктуирање на компанијата. Истиот ден беа сменети и главните уредници. Промените ги зафатија и другите медиуми. Медиаворкс, издавачот на медиумите блиски до Фидес, отпушти стотици вработени, Мандинер најави отпуштање на 60 работници, а Мегафон, кој финансираше инфлуенсери блиски до Орбан, целосно се угаси.
Дул објаснува дека тие медиуми зависеле од државното рекламирање. „Медиумите блиски до Фидес опстојуваа благодарение на рекламите од државните компании. Штом се промени власта, тој извор на финансирање пресуши и многумина се најдоа во проблеми. Во основа живееја од државата за да исполнуваат политичка улога.“
Образовниот институт Матијас Корвинус Колегиум (МКК), блиско поврзан со Орбан, се соочува со финансиски проблеми. Фондацијата што управува со него ќе биде распуштена, а имотот национализиран, што е тежок удар со оглед на тоа што од државата доби удели во МОЛ и Рихтер. Ќе се угасат уште 15 слични фондации, а функционерите што ги назначи Фидес ќе бидат отстранети од управните одбори на универзитетите. Министерството за култура истражува како претходната влада ги трошела јавните пари, а испливаа и информации за големи исплати за поединци блиски до власта.
Дали пристапот на Маѓар е демократски?
Фидес го нарече демонтирањето на системот од страна на Маѓар напад врз демократијата. „Му го прекинаа мандатот на претседателот. Му забранија на поранешниот премиер да се врати. Го забранија работното дејствување на речиси половина од парламентарната група на Фидес. Тоа е тек почеток, каде е крајот?“, рече Балаж Орбан. Маѓар ги отфрла обвинувањата за авторитаризам: „Законот не е самоволие. Слободата не е угнетување. Партијата не е држава. Правдата не е диктатура. Политиката не е грабеж. Татковината му припаѓа на секој Унгарец. Добредојдовте во новата Унгарија.“
Аналитичарот Хегедуш тврди дека Унгарија под Орбан доживеа заборавање и заробување на државата, поради што ваквите мерки се неизбежни. „Во фазата на повторна демократизација и враќање на независноста на институциите, отстранувањето на политичките кадри од претходниот режим често е единствениот пат.“ Сојузниците на Орбан, како Марин Ле Пен и Матео Салвини, го критикуваа Маѓар, а десетици пратеници во Европскиот парламент пишаа на Европската комисија. Европската комисија, која против Унгарија водеше бројни постапки за време на Орбан, главно ги поздрави реформите на Маѓар и ги опиша како „радикална промена“.
Комесарот за правда Мајкл Мекграт изјави дека кадровските промени се неизбежни по толку големи политички промени. Дул додава дека многу Унгарци бараат гаранции дека Маѓар нема да ја зацврсти власта како неговиот претходник, иако новиот премиер веќе ги прифати ограничувањата. „Ако почнеме да зборуваме за ‘системот на Маѓар’, веќе знаеме кога тој ќе заврши. Законот што го ограничува премиерскиот мандат на два мандати се однесува и на него“, заклучи Дул, додавајќи дека вистинскиот тест ќе биде изработката на новиот устав.
