На 28 септември 1928 година, шкотскиот бактериолог Александар Флеминг, во својата лабораторија во болницата „Света Марија“ во Лондон, забележал необичен феномен во една од петриевите шолји со стафилококна култура. Околу мувлата што случајно ја контаминирала културата не растеле бактерии. Набљудувањето подоцна ќе доведе до откривањето на пеницилинот, лек што ќе го промени текот на медицината и ќе спаси милиони животи..Три недели неуредна лабораторија

Откритието на Флеминг често се раскажува како совршен пример за научно откритие родено од случајност. Во август 1928 година, тој заминал на одмор, оставајќи дел од своите бактериски култури во лабораторијата. По враќањето, на 28 септември, започнал да ги прегледува примероците пред да ги отстрани.

Во една од петриевите шолји забележал дека културата на стафилококи била контаминирана со мувла. Необично било тоа што околу мувлата постоела јасно ограничена зона во која бактериите не растеле. Токму овој феномен го заинтересирал Флеминг. Тој претпоставил дека мувлата произведува супстанција што го спречува растот на бактериите.

Популарната приказна дека откритието се должело на „неуредната лабораторија“ има основа во околностите на настанот, но самиот научен пробив бил резултат на внимателното набљудување и експериментирање на Флеминг.

Од фармерско семејство до лондонската лабораторија

Александар Флеминг бил роден на 6 август 1881 година на фармата Локфилд, во близина на Дарвел, во шкотската област Ајршир, во семејство на земјоделци. На 20-годишна возраст се запишал на медицински студии во Лондон. За време на Првата светска војна работел во воените болници на Западниот фронт во Франција, каде што секојдневно се соочувал со тешки инфекции од кои умирале голем број ранети војници.

Искуството од војната дополнително го насочило кон истражувањето на бактериите и инфекциите. Уште пред пеницилинот, во 1922 година, Флеминг открил друга антибактериска супстанција, лизозим, ензим што го открил откако забележал дека сопствената носна слуз влијае врз одредени бактерии.

Мувлата што го запрела растот на бактериите

Флеминг продолжил да експериментира со мувлата и утврдил дека таа произведува супстанција која го спречува растот на одредени бактерии. Мувлата ја идентификувал како вид од родот Penicillium, а активната супстанција ја нарекол пеницилин.

Во своите експерименти забележал дека пеницилинот делува врз повеќе видови бактерии, додека не покажува исто токсично дејство врз човечките клетки. Флеминг ги објавил своите резултати во 1929 година во „British Journal of Experimental Pathology“. Сепак, неговото откритие во тоа време не предизвикало големо внимание, а проблемот со изолирањето и стабилизирањето на пеницилинот останал нерешен.

Откритие што речиси било заборавено

Флеминг сфатил дека пеницилинот би можел да има терапевтска вредност, но не успеал да развие стабилен препарат што би можел широко да се користи како лек. Токму затоа откритието со години останало на маргините на медицинската наука.

Пробивот дошол повеќе од една деценија подоцна, кога тимот предводен од Хауард Флори и Ернст Чејн на Универзитетот во Оксфорд успеал да го прочисти, стабилизира и произведе пеницилинот во количини доволни за клиничка употреба. Така, она што започнало како необична мувла во една лабораториска шолја прераснало во револуција во лекувањето на бактериските инфекции.

Флеминг, Флори и Чејн – Нобелова награда

За откривањето и развојот на пеницилинот, Александар Флеминг, Ернст Чејн и Хауард Флори во 1945 година ја добиле Нобеловата награда за физиологија или медицина. Пеницилинот станал еден од најзначајните лекови во историјата на медицината, особено за време на Втората светска војна, кога овозможил многу поуспешно лекување на тешки бактериски инфекции.

Александар Флеминг починал на 11 март 1955 година во Лондон, на 73-годишна возраст, од срцев удар. Неговата пепел е положена во криптата на катедралата „Свети Павле“ во Лондон, како признание за неговиот придонес кон медицината.

Од една случајно контаминирана лабораториска култура до антибиотик што го промени современото лекување на инфекции, откритието на Флеминг останува еден од најпознатите примери како внимателното научно набљудување може да препознае нешто што случајноста го создала.

Пеницилинот денес: од медицинска револуција до битка со антибиотската отпорност

Пеницилинот и денес има значајно место во клиничката практика. Препарати како пеницилинот Г и пеницилинот В се користат за лекување на стрептококни инфекции на грлото, одредени кожни инфекции и некои сексуално преносливи инфекции, меѓу кои и сифилисот. Генерално се сметаат за безбедни антибиотици, иако кај одредени луѓе можат да предизвикаат алергиски реакции – од блага кожна осипка до тешка, потенцијално животозагрозувачка анафилакса.

Пеницилините припаѓаат на групата бета-лактамски антибиотици, а нивната основна хемиска структура се темели на 6-аминопеницилинската киселина. Во зависност од спектарот на дејство и отпорноста кон бактериските ензими, постојат природни пеницилини со тесен спектар, пеницилини отпорни на пеницилиназа и аминопеницилини со поширок спектар, како што се амоксицилинот и ампицилинот.

Пеницилините делуваат бактерицидно, го нарушуваат создавањето на клеточниот ѕид на бактериите и на тој начин доведуваат до нивно уништување. Најголем ефект имаат врз бактерии кои активно се размножуваат.

Откривањето и развојот на пеницилинот ја променија медицината. Бактериските инфекции, кои дотогаш биле честа причина за смрт по операции, породувања и дури и по навидум обични повреди, за првпат можеле ефикасно да се лекуваат. Тоа овозможило развој на посложени хируршки процедури, значително ја намалило смртноста од инфекции и го отворило патот за развој на десетици други антибиотици во децениите што следеле.

Но, медицинската победа над бактериите не е конечна. Антимикробната отпорност, односно способноста на микроорганизмите да преживуваат дејство на лекови што претходно биле ефикасни против нив, денес претставува еден од најголемите глобални здравствени предизвици.

Според глобалната студија за антимикробна отпорност (GRAM), објавена во списанието „The Lancet“, во 2021 година антимикробната отпорност била директно одговорна за околу 1,14 милиони смртни случаи, додека била поврзана со вкупно околу 4,71 милиони смртни случаи.

Истражувачите проценуваат дека, доколку не се преземат дополнителни мерки, до 2050 година бројот на смртни случаи директно припишани на антимикробната отпорност би можел да достигне околу 1,91 милиони годишно, додека бројот на смртни случаи поврзани со неа би можел да достигне 8,22 милиони годишно.

За периодот од 2025 до 2050 година се проценува дека антимикробната отпорност би можела да биде директно одговорна за околу 39 милиони смртни случаи ширум светот.

Заканата е сериозна и во Европа. Во Европската Унија и Европскиот економски простор, според европските здравствени институции, инфекциите со бактерии отпорни на антибиотици се поврзуваат со повеќе од 35.000 смртни случаи годишно.

Така, речиси еден век по случајното откритие на Флеминг, пеницилинот останува еден од темелите на современата медицина. Но, истовремено, растечката отпорност на бактериите потсетува дека ниту еден антибиотик не е трајно решение и дека неговата ефикасност зависи и од тоа колку разумно и одговорно се користи.