Светот забрзано инвестира во обновлива и чиста енергија, но глобалните емисии сè уште не почнуваат да се намалуваат. Нов извештај на Програмата на Обединетите нации за животна средина (UNEP) предупредува дека човештвото најверојатно ќе го надмине прагот од 1,5 Целзиусови степени утврден со Парискиот договор.
Сепак, според извештајот, сè уште постои можност светот повторно да се врати под тој праг. Најреалистичниот пат, како што се наведува, е сценариото „надминување, врв и пад“ – затоплувањето привремено да го надмине прагот, да достигне максимум, а потоа да почне да се намалува.
Во најоптимистичкото сценарио, глобалното затоплување би достигнало околу 1,8°C, додека во другите сценарија би надминало 2°C. Генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, предупредува дека секој дополнителен дел од степенот ќе носи човечки жртви, уништување на егзистенцијата, продлабочување на нееднаквоста и зголемен ризик од неповратни оштетувања на екосистемите.
„Парадокс на напредокот“: чистата енергија не може да го следи растот на побарувачката
Обновливите извори се еден од клучните делови на решението, но паралелно со нив расте и глобалната потрошувачка на електрична енергија. Посебен извештај на меѓународната Energy Transitions Commission (ETC) го опишува ова како „парадокс на напредокот“.
Глобалните инвестиции во чиста енергија достигнаа рекордни 1,9 билиони евра годишно, што овозможува брзо зголемување на капацитетите. Но, според извештајот, новите капацитети задоволуваат само околу 40 отсто од растот на побарувачката за енергија.
Еден од причините е климатската криза сама по себе. Топлотните бранови ја зголемуваат употребата на клима-уреди, а дополнителен притисок врз електроенергетските системи создава и забрзаниот развој на вештачката интелигенција. Потрошувачката на електрична енергија во центрите за податоци во 2025 година пораснала за 17 отсто. Тие сега сочинуваат околу 1,5 до 2 отсто од глобалната потрошувачка на електрична енергија, а се очекува нивната потрошувачка да се удвои до 2030 година.
Мрежите не можат да ја примат новата зелена енергија
Проблемот не е само во производството. Електроенергетските мрежи во голем број земји се преоптоварени и застарени, па новите соларни и ветерни капацитети чекаат со години за приклучување. Во Европа, околу 375 гигавати обновливи капацитети чекаат приклучување на мрежата. Во САД, пак, во редиците за приклучување се наоѓаат околу 2.300 гигавати.
Тоа значи дека огромен дел од потенцијално чистата електрична енергија не може целосно да стигне до потрошувачите. Во меѓувреме, глобалните емисии се задржуваат на приближно исто ниво наместо да почнат да опаѓаат. Според проценката на ETC, со сегашната динамика светот се движи кон затоплување од околу 2,5°C.
Дополнителен проблем е што електричната енергија претставува само околу една петтина од вкупната глобална потрошувачка на енергија.
Затоа декарбонизацијата не може да се ограничи само на производство на струја. Неопходно е намалување на емисиите и во греењето, индустријата и транспортот.
Што треба да направи светот за да го ограничи затоплувањето?
И извештајот на UNEP и анализата на ETC како еден од најбрзите начини за намалување на затоплувањето го издвојуваат метанот. Метанот е значително помоќен стакленички гас од јаглерод диоксидот, иако во атмосферата се задржува пократко. Според извештајот, тој е одговорен за околу 0,5°C од досегашното глобално затоплување.
Брзото намалување на емисиите на метан од нафтената и гасната индустрија, депониите, земјоделството и отпадот од храна би можело значително да влијае врз забавувањето на затоплувањето.
Паралелно со тоа, земјите треба да ги пренасочат инвестициите од старата инфраструктура со високи емисии – како фосилните електрани, традиционалните транспортни системи и индустриските постројки – кон нискојаглеродни алтернативи.
Обновливите извори треба да достигнат 60 до 70 отсто од производството на струја
Во 2025 година обновливите извори произведувале речиси 34 отсто од глобалната електрична енергија. За светот да остане поблиску до сценариото со ограничено надминување на 1,5°C, уделот би требало да се зголеми на 60 до 70 отсто до 2030 година, според извештајот на UNEP.
Тоа е поврзано и со обврската од COP28 за тројно зголемување на глобалниот капацитет на обновлива енергија до крајот на деценијата. Но, само изградбата на нови соларни и ветерни електрани нема да биде доволна.
Потребни се системи за складирање енергија, поголема флексибилност на побарувачката и модернизација на електроенергетските мрежи. ETC посочува дека веќе постои поголем обем на финансирано производство на чиста енергија што чека приклучување на мрежите отколку целокупниот годишен недостиг од околу 900 гигавати потребен за исполнување на целите за 2030 година.
Колку побрзо се намалат емисиите, толку помалку ќе зависиме од идните технологии
UNEP предупредува дека колку подоцна се намалуваат емисиите, толку поголема ќе биде зависноста од технологии што сè уште се неизвесни по својот обем и ефективност. Меѓу нив е и отстранувањето на јаглерод диоксидот од атмосферата (CDR). Овие технологии можат да имаат важна улога на долг рок, но експертите нагласуваат дека нивната примена мора внимателно да се следи, регулира и постепено да се зголемува.
Во исто време, потребно е и намалување на самата побарувачка за енергија. Подобрувањето на енергетската ефикасност, електрификацијата на греењето и ладењето и промените во транспортот и начинот на исхрана се меѓу мерките што можат да помогнат.
Но, UNEP нагласува дека ваквите промени не можат да се остават само на индивидуалните одлуки на граѓаните. Потребни се јавни политики, инвестиции и системски промени. Главната порака на двата извештаи е јасна: светот никогаш не произведувал толку многу чиста енергија, но таа транзиција сè уште не е доволно брза за да го надмине растот на глобалната побарувачка.
Затоа следната фаза на енергетската транзиција нема да зависи само од тоа колку обновлива енергија ќе произведеме, туку и дали ќе изградиме мрежи и системи способни да ја искористат и истовремено ќе ја намалиме потребата од енергија и фосилни горива.
