Светскиот ден на животната средина се одбележува секоја година на 5 јуни и тешко е да се замисли поубаво место за негово одбележување од Преспанската котлина. Езеро кое го делат три земји, орнитолошки резерват со бели пеликани, овоштарници кои мирисаат на природа и заедница која секој ден живее во симбиоза со она што го опкружува. Преспа не е само туристичка дестинација, таа е потсетник дека природата не е украс, туку услов за живот. На денот кога светот зборува за животната средина, Преспа е жив аргумент зошто вреди да се заштити.

Преспанската котлина е едно од оние места кои не се на патот кон никаде, а токму затоа се на патот кон сè. Езерото кое го делат Македонија, Грција и Албанија, окружено со планините Баба, Галичица, Плакенска и Бигла, во последниве години тивко се буди. Нови иницијативи за рурален туризам, ЕУ инвестиции, трки низ овоштарници и гастрономија која никогаш не заминала никаде, само никој не ја забележувал. Преспа чека, со трпение карактеристично за местата кои знаат дека вредат.

Местото каде времето поминува поинаку

Да пристигнеш во Преспа значи да забавиш. Не затоа што нема што да правиш, туку затоа што местото само те тера да го промениш ритамот. Патот кој се спушта од Битола или се симнува низ Галичица те воведува во поинаков свет: широки овоштарници, ниски куќи со дворови полни цвеќе, рибари кои влечат мрежи на утринската тишина, старци на клупи пред продавниците кои следат сè и ништо.

Ресен, единствениот поголем град во котлината, е она што урбанистите би го нарекле „мал центар со голема душа”. Пазарот работи наутро, кафулињата се полни попладне, а навечер главната улица е место за шетање кое не се брза кон никаде. Ова е животен стил кој поголемите градови го изгубиле одамна, а го бараат сè попогласно.

Езерото како извор на убавината на Преспа

Но под оваа идила лежи загриженост која Преспани ја носат со децении. Нивото на Преспанското Езеро се намалуваше со години. Промените во врнежите, зголеменото наводнување на земјоделските површини и климатските промени го направиле тоа видливо со голо око: плажи кои некогаш завршувале во вода, денес завршуваат во сув камен и тиња на десетина метри од брегот. Денес водата полека се враќа.

Преспанското Езеро е едно од најчистите езера во светот, со површина од 284 квадратни километри и максимална длабочина од 54 метри. Се наоѓа на надморска висина од 853 метри, што го прави повисоко од Охридското Езеро за околу 158 метри.

Езерото е хидролошки поврзано со Охридското Езеро преку подземни текови низ Галичица, а намалувањето на нивото во Преспа директно влијае на целиот регионален екосистем. Локалните општини, здруженија и меѓународни организации бараат итна акција, а прашањето за нивото на езерото е постојано присутно на секоја локална политичка агенда.

Пеликани, ендемски видови и природа која го оправдува патувањето

На Преспанското Езеро богат е птичјиот свет, присутни се ендемски птици, птици преселници кои престојуваат во пролетно-летниот период и птици кои на кратко застануваат во околните блата. Атрактивен во водите на Преспа е белиот пеликан, кој лови риби заедно со црниот гавран, а во плитките води присутни се повеќе видови чапји, норки и галеби.

Островот Голем Град е прогласен за строг природен резерват заради специфичните геоморфолошки карактеристики, карактеристичната флора и фауна и историското минато. На островот вирее фојата, чии полусуви стебла се постари и од илјада години, а шестмесечен престој таму имаат и пеликаните.

За посетителите кои доаѓаат по природата, Преспа нуди искуство кое тешко се наоѓа на друго место во Македонија, утринска тишина во која единствениот звук е плескањето на пеликаните во вода.

Гастрономијата: Вкусот кој не се наоѓа во ресторантите по патиштата

Преспанската гастрономија е скромна по изглед, богата по вкус и длабоко врзана за земјата и езерото. Низ Преспа до ден-денес можат да се пробаат традиционалните рецепти: аршлама, ѓомлезе, зелниците, питулици, циронки. Тоа се јадења кои не се наоѓаат во кулинарските водичи, не се сервираат во скопските ресторанти и не се продаваат во маркетите, а токму тоа ги прави автентични.

Аршламата, домашна ракија дестилирана од јаболко, е производ кој ги носи сите ароми на котлината во едно шише. Ресен е особено познат по своите јаболка и деликатесите со јаболко. Рибите од езерото, пастрмката, крапот и јагулата, се основа на локалната кујна која ги задоволува и најзаситените непцата.

Малите семејни пансиони и домаќинства кои нудат домашна храна се вистинскиот начин да се доживее преспанскиот вкус. Тука оброкот не е услуга, тука е чин на гостопримство.

Јаболкото: Идентитетот на еден регион

Кога некој спомене Преспа, првата асоцијација е јаболко. Главна стопанска гранка во Преспанскиот регион е овоштарството, особено производството на јаболка, а земјоделското земјиште претставува основа и за започнување на специфични видови туризам.

Традиционално, бербата на преспанското јаболко почнува на Крстовден, во рамките на манифестацијата „Преспански јаболкобер” во Ресен. Тоа е момент кога целата котлина мирише на јаболко, кога семејствата работат заедно во овоштарниците и кога туристите кои доаѓаат да помогнат при бербата добиваат едно од поавтентичните искуства кои Македонија може да ги понуди.

Но јаболкото е и барометар за состојбата на регионот. Кога откупната цена паѓа, кога пазарите се затвораат или кога климатските услови се непредвидливи, тоа директно удира во семејните буџети на стотиците домаќинства кои живеат од овоштарство.

Run and Fun: Трката која го открива регионот

Еден од најновите и најинтересните начини да се доживее Преспа е преку Run and Fun трката, манифестација која привлекува трчачи од цела Македонија и регионот низ патеки меѓу овоштарниците, покрај езерото и низ селата на котлината. Трката не е само спортски настан, туку и промотивна алатка за регионот: учесниците стануваат амбасадори на Преспа, нејзината природа и гастрономија.

Ваквите иницијативи се дел од поширок тренд на активен туризам кој полека го освојува Преспанскиот регион. Велосипедски патеки, пешачки тури до врвовите на Галичица и Пелистер, еко-кампување покрај езерото и птичарење во орнитолошкиот резерват Езерани стануваат сè попопуларни опции за посетителите кои бараат нешто подалеку од масовниот туризам.

ЕУ за Преспа, партнерство со УНДП

Со Програмата Еу за Преспа, финансирана од ЕУ, а реализирана од УНДП во партнерство со локалните и националните партнери, се работи на два фронта: подобрување на инфраструктурата во регионот и поддршка за оджливото земјоделство и одржливиот туризам. Околу 90 земјоделци добија поддршка во набавка на опрема, менторство за унапредување на зелени одржливи земјоделски практики со цел унапредување на производството и заштита на животната средина.

Преку инфраструктурните интервенции, се реконструира граничниот премин Маркова Нова за подобро поврзување помеѓу двете земји со цел економски развој на регионот. Со новата канализациска мрежа во 6 села, околу 1500 жители ќе добијат подобрување на хигиенските услови, но и потенцијал за развој на туризмот.

Поддршка е обезбедена и за реновирање на сместувачките капацитети , маркирање нови пешачки патеки од 70 км, а 100 км велосипердски патеки.

Младите кои се враќаат: Тивка промена со голем потенцијал

Во последниве години, тивко но забележливо, некои млади Преспани кои заминале на студии или работа во Скопје, Битола или странство почнуваат да се враќаат. Не сите, не масовно, но доволно за да се забележи промена во атмосферата.

Ги отвораат мали пансиони, нудат организирани тури, развиваат онлајн продажба на преспански производи и ја користат социјалните мрежи за промоција на регионот на начин кој локалните институции никогаш не го правеле. Тоа е можеби најубавиот знак дека Преспа верува во себе.

Регионот на три граници: Симбол на европска соработка

Преспанското Езеро е едно од ретките места во светот каде три земји делат исто природно добро и, наместо тоа да биде извор на конфликт, го направиле симбол на соработка. Во мај 2026 година, Европската Унија најави исплата на околу 200 милиони евра за Северна Македонија, меѓу другото за поддршка на регионалниот развој.

Преспанскиот регион е жив аргумент за вредноста на европските интеграции на локално ниво: прекуграничните проекти со Грција и Албанија, заедничкото управување со природните ресурси и координираниот туристички развој се можни само во рамките на европска рамка на соработка.

За Македонија, чиј пат кон ЕУ останува блокиран и комплексен, Преспа е конкретен одговор на прашањето „зошто ЕУ”: затоа што соседството функционира подобро кога постојат заеднички правила, заеднички инвестиции и заедничка иднина.

Преспа не чека пасивно: Чека стрпливо

Преспа не е дестинација за секого. Не е Охрид со неговите клубови и гужви, не е Скопје со неговото темпо. Преспа е за оние кои сакаат да се разбудат на мирис на планински чај, да пројдат со чамец покрај пеликани, да јадат јадења чии рецепти се пренесуваат усно и да заспијат на тишина која денес е луксуз.

Со секоја нова трка низ овоштарниците, со секој грант за рурален туризам и со секој млад кој се враќа, регионот пишува нова глава на долга приказна.