Судот во Хаг вчера го прогласи поранешниот претседател на Косово, Хашим Тачи, за виновен за воени злосторства и го осудија на 25 години затвор. Заедно со него беа осудени и тројца поранешни високи функционери на ОВК – Јакуп Красниќи на 25 години, Кадри Весели на 18 и Реџеп Сељими на 13 години. Судот ги ослободи сите четворица по шест точки за злосторства против човештвото, со образложение дека обвинителството не докажало дека тие злосторства биле дел од широко распространет или систематски напад врз цивилното население. Пресудата е првостепена и може да биде обжалена.

Што точно утврди судот?

Специјализираните совети утврдија кривична одговорност на четворицата обвинети за четири воени злосторства, незаконско или произволно апсење и притворање, сурово постапување, мачење и убиство.

Според пресудата, најмалку 385 лица биле незаконски или произволно притворени, најмалку 49 биле подложени на сурово постапување, 303 биле мачени, а 96 лица биле убиени. Жртвите биле луѓе кои ОВК ги сметала за противници или за соработници со српските власти, меѓу нив Срби, Роми и Ашкали, но и Албанци.

Претседавачкиот судија Чарлс Смит нагласи дека процесот не бил судење на легитимноста на ОВК или на нејзината цел независност на Косово, туку на конкретните кривични дела опфатени со обвинението.

Според наодите на судскиот совет, обвинетите значително придонеле кон заедничка криминална цел поврзана со апсење, притворање, малтретирање и убивање луѓе кои биле сметани или означувани како противници. Тачи, кој има 58 години, поднел оставка од функцијата претседател во 2020 година, откако против него било подигнато обвинение. Оттогаш се наоѓа во притвор во Хаг. На изрекувањето на пресудата стоел во тишина, облечен во костум и вратоврска.

Приштина: протести и гнев

Во Приштина илјадници луѓе ја следеа пресудата на голем екран. По изрекувањето на затворските казни, дел од присутните негодуваа и скандираа во поддршка на Тачи и ОВК, а имаше и луѓе кои плачеа. Протести имаше и во Хаг. Според извештаите, демонстранти се судриле со полицијата и го нападнале комплексот на ЕУЛЕКС.

Реакцијата во Косово е поврзана и со местото што Тачи и поранешните команданти на ОВК го имаат во дел од албанското општество. За многу косовски Албанци, ОВК останува симбол на борбата за независност, што ја прави пресудата особено чувствителна.

Политичките реакции во Приштина

Косовскиот премиер Албин Курти ја критикуваше пресудата, додека министерот за надворешни работи Глаук Коњуфца ја оцени како „страшна и штетна за Косово“. Критики стигнаа и од други политички фигури во Косово, кои најавија дека пресудата ќе биде обжалена.

Истовремено, одлуката предизвика различни реакции и во српската заедница и во Белград, каде што дел од официјалните лица оценија дека пресудата претставува признание дека и припадници на ОВК сториле злосторства, но истовремено изразија незадоволство од висината на казните.

Албанија: порака со зборот „Срам“

Албанскиот премиер Еди Рама реагираше на социјалните мрежи со зборот „Marre“, што на албански значи „срам“.

Подоцна објави и илустрација на Европа обвиткана во бодликава жица, со истиот збор испишан преку неа. Објавата дојде непосредно по изрекувањето на пресудата, иако Рама експлицитно не наведе дека пораката се однесува на судската одлука.

Брисел: индивидуална одговорност и правда за жртвите

Од Европската Унија стигна поинаков тон. Европската комесарка за проширување Марта Кос ги опиша Судот како независно и непристрасно судско тело и нагласи дека одлуките треба да се почитуваат. Во европската реакција акцентот е ставен врз индивидуалната кривична одговорност и правото на жртвите и нивните семејства, без оглед на нивната припадност.

Пресудата доаѓа во период кога Косово се соочува и со политичка нестабилност и тешкотии во формирањето функционална влада, што дополнително ја зголемува чувствителноста на секоја голема политичка и безбедносна тема во земјата.

Предупредувањата за можни регионални последици

Уште пред изрекувањето на пресудата во јавноста имаше предупредувања дека таа може да предизвика сериозни политички и безбедносни реакции. Поранешниот командант на ОВК, Насим Харадинај, во изјава за косовска телевизија предупредуваше дека во случај на осудителна пресуда би можеле да следуваат сериозни последици за Косово, Албанија и Северна Македонија.

Во дел од регионалните медиуми пред пресудата се појавија и предупредувања за можни „верижни реакции“ и зголемени тензии. Сепак, овие оценки претставуваат предупредувања и политички проценки, а не потврдени сценарија за нов конфликт. И самата пресуда не утврдува никаква поврзаност со идни безбедносни настани во регионот. Нејзиниот предмет се конкретните злосторства опфатени со обвинението за периодот од 1998 до 1999 година.

Пресудата не е конечна

Одлуката од 16 септември е првостепена. Тачи и тројцата осудени поранешни команданти имаат право на жалба, што значи дека конечниот исход на постапката сè уште не е познат. Процесот против четворицата започна во април 2023 година. Во текот на судењето биле сослушани 273 сведоци, а судскиот совет прифатил 5.467 доказни материјали. Обвинителството побарало по 45 години затвор за секој од обвинетите.

Така, пресудата за Тачи и тројцата поранешни команданти на ОВК отвори нова страница во долгата и сè уште чувствителна дебата за злосторствата од војната во Косово – но и за тоа како одговорноста за воените злосторства се однесува кон политичкото наследство на оние што по војната станаа лидери на новата држава.