Генералниот штрајк во Шпанија, најавен за 11 ноември како реакција на кризата со домувањето, стагнацијата на платите и растечките животни трошоци, е дел од многу поширок европски бран на незадоволство. Студентските протести во различни земји на континентот се проширија од училиштата и универзитетите кон пошироки сојузи со синдикатите и движењата за достапно домување.

Во Франција избувнаа масовни протести, првично поттикнати од условите во училиштата. Германските ученици се мобилизираа против враќањето на задолжителната воена служба, илјадници луѓе маршираа во Грција поради проблемите во јавното образование, а студентското движење во Србија ја промени политичката сцена во земјата. Очигледната историска паралела е 1968 година. И тогаш, како и денес, студентските протести се проширија надвор од универзитетските кампуси, ги преминаа националните граници и ги вклучија работниците во масовната мобилизација. Политичарите предупредуваа на распаѓање на општествениот поредок.

Споредбата не е погрешна. Но, ако се фокусираме само на сличностите, ризикуваме да ја пропуштиме клучната разлика меѓу двата историски моменти: причините поради кои протестираат луѓето денес се суштински поинакви.

Од бунт за слобода до барање за основни услови за живот

Генерацијата од 1968 година беше првата што масовно помина низ високото образование во период на речиси целосна вработеност. Нејзиниот бунт беше насочен против патернализмот, строгите универзитетски правила, послушноста кон авторитетите и задушувачката општествена култура.

Еден од познатите слогани на тогашните протести беше „Забрането е да се забранува!“ („Il est interdit d’interdire!“). Тоа беше повик за поголема слобода во општество во кое младите имаа релативно сигурна економска перспектива и сакаа да ги оспорат наметнатите ограничувања. Незадоволството во 2026 година е речиси спротивно. Француските ученици опишуваат училишта со стаорци, екстремни температури и без проточна вода. Во Германија, неодамна до 40.000 ученици ги напуштија училишните клупи во знак на протест поради стравувањата од задолжителна воена служба.

Ова не се барања за целосно преобликување на животот, туку барања државата да ги исполни основните обврски кон граѓаните.

Идеолошката основа на протестите во 1968 година беше многу пообединета. Движењата се потпираа на марксистичките критики на капитализмот, восхитот на дел од радикалните групи кон Кина на Мао Ѕедун, идеите на филозофот Херберт Маркузе дека потрошувачкото општество го задушува отпорот и, пред сè, противењето на Виетнамската војна.

Во 2026 година не постои таква заедничка идеолошка рамка. Секој протест има различен непосреден повод – условите во училиштата во Франција, воената обврска во Германија, домувањето во Шпанија. А причините и барањата брзо се толкуваат низ призмата на домашните политички и културни судири. Политиката на изобилство поттикнуваше движења за поголема слобода. Политиката на недостиг денес ги поттикнува луѓето да бараат обезбедување на основните потреби.

Прашањето за политичката моќ

Вообичаената лекција од 1968 година е дека протестните движења можат да ја променат културата, но не мора да успеат да ја освојат политичката моќ. Во Франција, истата година, партијата на претседателот Шарл де Гол извојува убедлива изборна победа, откако се обрати до граѓаните со пораки за опасностите од општествениот хаос.

Слична приказна имаше и во Србија. Во 1968 година студентите во Белград ги окупираа универзитетските згради и протестираа против нееднаквоста во социјалистичка Југославија. Тогашниот југословенски лидер Јосип Броз Тито јавно призна дека многу од нивните критики се оправдани и изјави дека студентите се „во право“. Но, признавањето на нивните барања не се претвори во политичка моќ, а водечките фигури на движењето подоцна беа маргинализирани.

Неодамнешното студентско движење во Србија покажува поинаков можен исход. Тоа се појави по уривањето на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад во 2024 година, трагедија што стана симбол на пошироките сомнежи за корупција и отсуство на одговорност. Александар Вучиќ, поранешниот српски претседател кој неодамна беше отстранет од власт, ги отфрлаше протестите, претставувајќи ги како дел од „обоена револуција“ поддржана од Западот.

Но, студентите не застанаа на протестите. Тие изградија изборно движење и го претворија јавното незадоволство во изборна победа. Студентите од 1968 година добија признание, но не и политичка моќ. Нивните наследници од 2026 година се многу поблиску до постигнување на двете.

Сепак, и покрај изборната победа, останува отворено прашањето дали српските студенти ќе успеат да управуваат со државата. Движењето нема јасен лидер, кандидатите немаат политичко искуство, а се соочува со јавни институции во кои работат службеници лојални на досегашниот режим. Истражувањата, сепак, укажуваат дека движењата организирани околу конкретни материјални проблеми може полесно да формираат изборни коалиции отколку оние што се обединуваат околу пошироки идеолошки визии.

Кога насилството станува главна политичка тема

Од 1968 година постои уште една важна лекција. Барикадите денес можат да изгледаат романтично во историските прегледи, но во моментот кога се случувале биле претставувани како знак на распаѓање на општествениот поредок. Истата динамика може да се забележи и денес.

На 17 октомври, повеќе од половина милион луѓе мирно маршираа во градовите низ Франција. Сепак, медиумското внимание брзо се насочи кон грабежите што следуваа по протестите. Политичарите ги толкуваа насилните инциденти во согласност со сопствените политички агенди. Во Франција, крајнодесничарското Национално собрание на Марин Ле Пен ја обвини крајната левица и имигрантите. Во Шпанија, пак, во пресрет на предвремените избори закажани за 29 ноември, претседателката на регионалната влада на Мадрид, Изабел Дијаз Ајусо, ја обвини „екстремната левица“ дека ги вознемирува владите и, од страв од изборните резултати, ги „пали улиците“.

Дури и терминологијата е предмет на спор. Социологот Паоло Ступија смета дека францускиот збор „касери“ (casseurs), кој се користи за лицата што кршат и ограбуваат за време на демонстрации, е историски непрецизна ознака поврзана со стигмата што им се припишува на младите од работничките населби.

Политичките последици од насилството остануваат неизвесни. Нередите можат да ги зајакнат движењата што бараат промени, но истовремено можат да им помогнат и на оние што се претставуваат како бранители на редот и стабилноста.

Што следува?

Генералниот штрајк во Шпанија, меѓународниот младински штрајк најавен за 20 ноември и политичките реакции што ќе следуваат ќе покажат дали сегашниот протестен бран може да се одржи. Вистинското прашање не е дали 2026 година е нова 1968 година. Прашањето е дали движењата што се создаваат околу недостигот и барањето за обезбедување на основните услови за живот можат да го постигнат она што многу од движењата од 1968 година не успеаја: претворање на општествениот протест во трајна политичка моќ.

Во Србија студентите веќе ја соборија владејачката партија на избори. Следниот тест е Шпанија, каде што генералниот штрајк се случува само неколку недели пред предвремените избори. Многумина ќе се потсетат на 2011 година, кога конзервативната Народна партија освои апсолутно мнозинство на изборите, кратко по масовните демонстрации низ земјата. Тој исход покажа колку лесно протестите можат да бидат проследени со изборна поддршка за политичките сили што ветуваат ред и стабилност.

Прашањето за Шпанија, но и за остатокот од Европа, е дали ќе го следи патот на Белград или патот на Париз.