Државата повторно го прекројува Буџетот, но не и проблемот што стои зад него. Приходите се намалуваат, капиталните инвестиции се кратат, а буџетскиот дефицит останува непроменет. Вториот ребаланс за само неколку месеци ја отвора дилемата дали јавните финансии се планираат реално или развојните проекти стануваат резервна ставка од која се земаат пари секогаш кога ќе недостигаат за тековните обврски.

Собранието на 10 ноември го усвои второто прекројување на Буџетот за 2026 година, со 67 гласа „за“ и 15 „против“. Со измените, приходите се намалуваат за околу 5,3 милијарди денари и се проектирани на 374,2 милијарди денари, додека расходите се намалуваат на 420,5 милијарди денари.

Но, и покрај корекциите, дефицитот останува 46,3 милијарди денари, односно околу 4,1 процент од бруто-домашниот производ.

Значи, државата ќе располага со помалку приходи и ќе планира помали расходи, но потребата од покривање на буџетската дупка останува иста. Најголемата промена е во тоа каде ќе се трошат парите: помалку за капитални проекти, а повеќе средства за социјални трансфери и здравство.

Втор ребаланс, но кој погрешил во првичните пресметки?

Опозицијата го гледа вториот ребаланс како потврда дека економските проекции биле нереални и дека Владата нема доволно прецизна контрола врз јавните финансии.

Од СДСМ предупредија дека повторното намалување на средствата за капитални инвестиции може да ги одложи проектите во патната и железничката инфраструктура, енергетиката, образованието и другите области важни за долгорочниот развој.

Левица, пак, ја проблематизираше и временската рамка на ребалансот: државата повторно го менува Буџетот непосредно пред расправата за Буџетот за 2027 година. Опозициските пратеници прашуваат зошто обврските не биле пореално планирани уште на почетокот на годината и зошто сега, во завршницата на фискалниот период, се пренасочуваат средствата.

Владата го брани потегот како приспособување кон променетите економски услови. Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска ги посочи намалените приходи поврзани со мерките за ублажување на цените на горивата, како и потребата да се обезбедат средства за редовна исплата на платите, пензиите, социјалните надоместоци и доспеаните долгови.

Според владиното образложение, не станува збор за проблем со ликвидноста, туку за усогласување на буџетските проекции со економските движења.

Но, останува прашањето колку од овие промени навистина биле непредвидливи. Ако намалувањето на даночните приходи било очекувана последица од владините мерки за горивата, тогаш требало да биде земено предвид и при претходните буџетски пресметки.

Ребалансот е легитимен инструмент кога се менуваат економските околности. Но, кога се носи по вторпат во краток период, јавноста има право да знае кои претпоставки се покажале како погрешни, кои прогнози не се оствариле и кои проекти ќе ги почувствуваат последиците.

Без таква отчетност, расправата останува заглавена меѓу владините уверувања и опозициските обвинувања, наместо да понуди јасна слика за состојбата на државната каса.

Јавниот долг е на чекор до границата од 60 проценти

Најсериозниот дел од буџетската приказна е јавниот долг. На крајот на јуни 2026 година тој достигнал 10,726 милијарди евра, односно 58,8 проценти од БДП. Државниот долг во истиот период изнесувал 9,433 милијарди евра, или 51,7 проценти од БДП.

Кога вкупниот јавен долг ќе се подели со бројот на жители, се добива просек од околу 5.900 евра по жител. Тоа не значи дека секој граѓанин лично ја должи таа сума, туку ја покажува големината на обврските што државата и јавните институции треба да ги сервисираат.

Со долг од 58,8 проценти од БДП, земјата е блиску до законскиот праг од 60 проценти. Тоа не значи дека автоматски се соочува со должничка криза, но го стеснува просторот за ново задолжување и ја прави секоја следна одлука за трошење уште поважна.

Во анализата на СДСМ за вториот ребаланс се наведува и проекција според која јавниот долг би достигнал 61,5 проценти од БДП во 2026 година. Оваа бројка е проекција на партијата, а не веќе остварена состојба.

Проблемот е и во тоа што дефицитот првично бил планиран на 39,2 милијарди денари, а со јулскиот ребаланс бил зголемен на 46,3 милијарди денари. Сега останува на истото ниво.

Со други зборови, второто прекројување не ја намалува потребата од финансирање на разликата меѓу приходите и расходите. Само ја менува распределбата на парите.

Задолжувањето само по себе не е погрешно. Државата може да позајмува за инфраструктура, енергетика, образование и други проекти што создаваат долгорочна економска вредност. Но, кога дефицитот останува висок, а капиталните инвестиции се намалуваат, се наметнува прашањето за што точно се позајмуваат парите.

Развојните проекти повторно ја плаќаат цената

Со вториот ребаланс, капиталните расходи се проектирани на околу 40,1 милијарда денари. Тоа е значително намалување во споредба со јулскиот ребаланс.

Според Фискалниот совет, планираните капитални расходи, со вклучена ставката КАПЕФ, се намалуваат за околу 6,3 милијарди денари. Советот предупредува дека со ваквата прераспределба дел од задолжувањето фактички се користи за тековни расходи.

Токму тука е суштината на проблемот. Платите, пензиите, социјалните надоместоци и здравствените услуги се обврски што државата мора да ги финансира. Но, ако за нив постојано се бараат дополнителни пари, а инвестициите се првата ставка што се намалува, тогаш се поставува прашањето каков развој воопшто планира државата.

Економистот Марјан Петрески, во разговор за емисијата „Каде се парите?“ на „Пари“, оценува дека ребалансот ги одразува актуелните економски околности, меѓу кои се пониските приходи од акцизи и повисоките расходи, особено за пензии.

Како слабост го посочува преголемиот оптимизам во проекциите на приходите, поради кој товарот на корекцијата може да падне врз капиталните расходи.

Тоа е важна разлика: не е спорно само што се носи ребаланс, туку и дали првичниот Буџет бил реално испланиран и зошто развојните инвестиции повторно се користат како амортизер кога сметките не излегуваат.

Владата, од друга страна, наведува дека дел од проектите се одложуваат поради бавна реализација, административни и технички пречки. Ако тоа е причината, потребни се конкретни одговори: кои проекти се одложени, колку пари се пренаменуваат и кога се очекува тие да бидат реализирани.

Не е исто да се кратат нереално планирани средства за проект што не може да започне и да се откажуваат инвестиции што би донеле јавна корист. Без детална отчетност, граѓаните не можат да знаат што точно се случува со парите наменети за развој.

Денешните долгови ќе ги плаќаат и идните буџети

Буџетскиот дефицит не исчезнува кога ќе заврши фискалната година. Тој мора да се покрие преку задолжување, користење расположливи средства или други извори на финансирање.

Паралелно, старите долгови доспеваат за отплата, а каматите стануваат расход што се натпреварува со парите за образование, здравство, инфраструктура и други јавни потреби.

Затоа вистинскиот тест за вториот ребаланс не е само дали државата ќе успее да ги исплати тековните обврски до 31 декември. Тоа е неопходно, но не е доволно. Важно е и дали ќе се реализираат најавените проекти, дали приходите ќе се остварат според новите проекции и колкав дел од следниот буџет ќе биде однапред резервиран за сервисирање на долгот.

Кога јавниот долг е близу до 60 проценти од БДП, секое ново задолжување бара јасно образложение. Ако парите се позајмуваат за продуктивни инвестиции, Владата треба да покаже каква корист ќе донесат тие. Ако главно се користат за тековни обврски и отплата на стари долгови, тогаш мора да објасни како планира да го стабилизира дефицитот и да ја намали зависноста од нови заеми.

Вториот ребаланс затоа не е само расправа за буџетски ставки. Тој е тест за фискалната дисциплина, за реалноста на владините прогнози и за тоа дали јавните пари се насочуваат кон развој или само кон одржување на постојниот систем.

Владата може да се повикува на глобалната неизвесност и на мерките за заштита на животниот стандард. Опозицијата, пак, има право да бара отчет за променетите проекции. Но, пред сè, граѓаните имаат право да знаат зошто државата се задолжува и што добиваат за тие пари.

Зашто фискалната стабилност не се мери само според тоа дали државата денес може да ги плати сметките. Се мери и според тоа дали утре ќе има пари за развој, инвестиции и подобри јавни услуги – без товарот постојано да се префрла врз идните генерации.