Истрагата за наводната употреба на звучен топ на големиот протест во Белград на 15 март 2025 година била спроведена само формално, а обвинителството уште однапред имало формирано став дека звучно оружје не било употребено. Ова е еден од клучните заклучоци во првиот извештај на Комисијата при Врховното јавно обвинителство на Србија, која ги разгледувала списите на предметите на Вишото јавно обвинителство во Белград.

Извештајот открива и дека обвинителството побарало од Безбедносно-информативната агенција (БИА) да провери 154 граѓани кои дале изјави за употреба на звучен топ. Од агенцијата било побарано да утврди дали тие се евидентирани како членови на политички партии или имаат врски со домашни и странски невладини организации, со цел да се испита дали постојат елементи на кривичното дело „Повик за насилна промена на уставниот поредок“.

Случајот се однесува на протестот „15 за петнаесет“, одржан на 15 март 2025 година во Белград, кога за време на 15-минутното молчење во чест на жртвите од уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, низ толпата се прошири силен звук, опишан како сличен на звукот на авионски мотор. Дел од присутните пријавија дека почувствувале последици од звучен или акустичен удар.

Комисијата: Одлуката била донесена однапред

Предметот го презело Вишото јавно обвинителство во Белград од Првото основно јавно обвинителство. На 11 септември 2026 година, тоа издало службена белешка во која заклучило дека нема основа за покренување кривична постапка, бидејќи на протестот не бил употребен „звучен топ“ ниту друго звучно оружје.

Во белешката, наводите за употреба на звучно оружје биле оценети како тенденциозни, а лицата што ги изнесувале биле претставени како луѓе со намера да ја дестабилизираат државата.

Комисијата, меѓутоа, оценува дека обвинителството не спровело вистинска истрага за да утврди што се случило, туку презело дејствија за формално да ја потврди однапред донесената одлука дека немало употреба на звучно оружје.

Во извештајот се посочуваат „бројни пропусти“ во заклучоците на јавните обвинители што ја потпишале службената белешка. Според Комисијата, тие не можат да се објаснат само како грешки во правното расудување.

Се наведува дека фактите биле толкувани пристрасно: се нагласувала важноста на оние што го поддржувале однапред формираниот став, додека се занемарувале доказите што можеле да го доведат во прашање. Во делови од образложението, Комисијата препознала и логички грешки направени со цел да се одбрани веќе донесениот заклучок.

На оштетените им било оневозможено да поднесат приговор

Еден од најсериозните правни наоди се однесува на начинот на кој обвинителството го водело предметот.

Според Комисијата, случајот бил заведен во регистарот КТР, во кој се евидентираат други предмети, наместо во соодветните регистри КТ или КТН. Оваа разлика не е само административна: таа влијае врз правата на оштетените.

Кога обвинителството одлучува да не поведе постапка преку службена белешка, оштетените немаат можност да поднесат приговор на одлуката. Доколку предметот бил заведен во соодветниот регистар и била донесена одлука за отфрлање на кривичната пријава, оштетената страна ќе можела да ја оспори одлуката пред непосредно повисокиот јавен обвинител.

Комисијата смета дека со избраниот начин на постапување на оштетените им било одземено правото на ефективен правен лек. Според извештајот, тоа претставува повреда на Европската конвенција за човекови права.

Во извештајот се критикува и однесувањето на заменик-главниот јавен обвинител Миодраг Марковиќ, еден од потписниците на службената белешка. Комисијата наведува дека неговата необјективност се манифестирала и јавно, уште пред да биде донесена одлуката.

Обвинителството ја објаснувало паниката со повлекување на редарите

Комисијата посебно го анализирала и образложението на обвинителството дека движењето на граѓаните за време на протестот било предизвикано од безбедносен протокол за повлекување на редарите.

Таквото објаснување е оценето како „прилично неверојатно“ и како пример за логичка грешка позната како „лажна причина“. Станува збор за заклучување дека еден настан го предизвикал другиот само затоа што се случиле еден по друг, без да биде докажана причинско-последичната врска.

Според Комисијата, ваквото образложение не одговара на клучното прашање: дали во критичниот момент било употребено звучно оружје.

Дополнително, се оценува како крајно неверојатно дека самото повлекување на редарите и менувањето на нивните безбедносни елеци можеле да предизвикаат толку ненадејна и масовна панична реакција кај присутните.

Комисијата посочува дека обвинителството го донело својот заклучок и покрај изјавите на околу 150 лица кои пред обвинителството или полицијата кажале дека ги почувствувале ефектите од звучно или акустично оружје. Во предметот биле вклучени и наодите на германскиот експертски тим „Еаршот“, како и други докази.

БИА проверувала 154 граѓани што зборувале за звучниот топ

Особено загрижувачки дел од извештајот е откритието за барањето што обвинителството го испратило до БИА на 26 јуни 2026 година, веднаш откако го презело предметот од Првото основно јавно обвинителство.

Од агенцијата било побарано да провери вкупно 154 граѓани кои претходно дале изјави за употреба на звучен топ. Проверките требало да утврдат дали тие се наоѓаат во евиденциите на политички партии и дали се поврзани со домашни или странски невладини организации.

Целта, според барањето, била да се утврдат евентуални елементи на кривичното дело „Повик за насилна промена на уставниот поредок“.

Комисијата го издвојува овој потег како особено проблематичен, бидејќи наместо истрагата да се насочи кон утврдување дали на протестот било употребено акустично оружје, обвинителството преземало активности за проверка на граѓаните што јавно зборувале за таквата можност.

Со тоа, според наодите во извештајот, постапката се насочила и кон лицата што ги изнесувале наводите, наместо кон независно утврдување на фактите.

Европскиот суд за човекови права интервенирал со привремена мерка

Во извештајот се наведува и дека Европскиот суд за човекови права во Стразбур издал привремена мерка со која ѝ наложил на Србија да спречи понатамошна употреба на звучно оружје на идните протести.

Овој случај предизвика големо внимание во Србија и пошироко, особено поради тврдењата на демонстрантите дека за време на протестот бил употребен уред способен да предизвика силни акустични ефекти и физички реакции кај луѓето.

Наодите на Комисијата сега отвораат дополнителни прашања не само за тоа што се случило на 15 март 2025 година, туку и за независноста и начинот на работа на обвинителството во една од најчувствителните истраги поврзани со протестите во Србија.