Надворешниот долг на земјите со ниски и средни приходи достигна рекордни 9,4 билиони долари во 2025 година, покажува најновиот извештај на Светската банка. Истовремено, најсиромашните земји се соочуваат со највисоките каматни стапки на новите заеми од приватни кредитори од 1989 година, додека сè поголем дел од нивните буџети се троши за отплата на постојните обврски.

Според извештајот „Меѓународен извештај за долгот 2026“ (International Debt Report 2026), надворешниот долг на економиите со ниски и средни приходи во 2025 година се зголемил за 5,5 отсто. Тоа е најбрзиот годишен раст од 2021 година.

Само во текот на минатата година овие земји издвоиле вкупно 1,4 билиони долари за сервисирање на надворешниот долг, односно за отплата на главнината и каматите. Со тоа продолжува трендот на раст на финансиските обврски, кој го намалува просторот за инвестиции во образование, здравство, инфраструктура и економски развој.

Најсиромашните земји плаќаат камати до 9,4 отсто

Еден од најзагрижувачките показатели во извештајот се однесува на цената на новото задолжување.

Земјите што имаат право на поволно финансирање преку Меѓународното здружение за развој (ИДА), дел од Светската банка, во 2025 година плаќале просечна каматна стапка од 8,2 отсто на новите заеми од приватни кредитори. Тоа е највисоко ниво од 1989 година.

Просечната каматна стапка на новоиздадените обврзници на овие земји достигнала 9,4 отсто. За споредба, економски посилните земји во развој, кои не ги исполнуваат условите за најповолните кредитни програми, плаќале просечна камата од 5,5 отсто на новите обврзници, наспроти 5,8 отсто во 2024 година.

Разликата покажува дека најранливите економии мора да издвојуваат значително повеќе средства за да обезбедат финансирање, што дополнително ги оптоварува нивните јавни буџети.

За отплата на долговите потрошени 1,4 билиони долари

Земјите со ниски и средни приходи во 2025 година платиле вкупно 1,4 билиони долари за сервисирање на надворешниот долг, што претставува зголемување од 1,9 отсто во споредба со претходната година.

Ова е петта последователна година во која растат вкупните плаќања за отплата на надворешните обврски. Плаќањата кон приватните кредитори достигнале 363 милијарди долари, што е зголемување од 13,7 отсто. Особено значаен е податокот дека во периодот од 2022 до 2025 година земјите во развој им исплатиле на кредиторите вкупно 436 милијарди долари повеќе отколку што добиле преку ново финансирање.

Тоа значи дека значителни финансиски средства се одлеваат кон отплата на претходно преземените обврски, наместо да се користат за нови развојни проекти.

Новите заеми сè почесто служат за отплата на старите

Светската банка предупредува и на растечката практика на рефинансирање на постојниот долг преку ново задолжување. Дел од владите издаваат нови обврзници за да обезбедат средства за отплата на обврските што достасуваат. На овој начин можат да го продолжат рокот за отплата и да избегнат непосреден недостиг на ликвидност.

Сепак, кога новите заеми се склучуваат со повисоки каматни стапки, вкупниот трошок за сервисирање на долгот може дополнително да порасне.

Приватните кредитори повторно го зголемуваат финансирањето

И покрај високите каматни стапки, земјите во развој продолжуваат да се задолжуваат на меѓународните финансиски пазари. Новото финансирање од приватни кредитори и преку издавање јавни обврзници во 2025 година се зголемило за речиси 35 отсто, достигнувајќи 251 милијарда долари. Тоа е највисокото ниво во последните пет години.

Позитивна промена е забележана и кај нето-тековите на долгорочното должничко финансирање. По нето-одливот од 118 милијарди долари во 2024 година, во 2025 година е регистриран нето-прилив од 45 милијарди долари. Сепак, подобриот пристап до капитал не значи дека сите земји добиваат поевтини кредити или поповолни услови за задолжување.

Долгот најбрзо расте кај најранливите економии

Надворешниот долг на земјите што имаат право на поволно финансирање преку ИДА во 2025 година пораснал за 8,1 отсто, достигнувајќи приближно 1,3 билиони долари.

Овој раст е повисок од просекот кај сите земји со ниски и средни приходи. Најранливите економии се соочуваат со дополнителен притисок поради ограничените буџетски приходи и девизни резерви, како и поголемата чувствителност на промените во глобалните финансиски услови.

Слабеењето на доларот влијаело врз растот на долгот

На зголемувањето на надворешниот долг влијаеле и девизните курсеви, а не само новите задолжувања. Според Светската банка, слабеењето на американскиот долар придонело за повеќе од 28 отсто од зголемувањето на доларската вредност на долгот на земјите во развој.

Кога доларот слабее, обврските деноминирани во други валути добиваат повисока вредност кога се пресметуваат во американската валута. Тоа значи дека растот на долгот искажан во долари не мора целосно да биде резултат на нови кредити.

Во извештајот се нагласува потребата од поголема транспарентност и подобра евиденција на финансиските обврски на државите, особено поради посложените кредитни договори, гаранциите и новите форми на задолжување. Рекордниот надворешен долг од 9,4 билиони долари покажува дека земјите во развој повторно имаат поголем пристап до меѓународните финансиски пазари, но и дека високите трошоци за задолжување остануваат сериозна пречка за нивниот економски развој.