Под водите на Дојранското Езеро се крие приказна стара повеќе од три и пол илјади години. Археолошките истражувања на праисториската наколна населба Мрдаја носат нови сознанија за луѓето што живееле на езерскиот простор, а најновите наоди сугерираат дека населбата можеби започнала да се развива значително порано отколку што досега се претпоставуваше.
Истражувањата на локалитетот и годинава ги реализира НУ „Завод и Музеј – Струмица“, под раководство на археологот и кустос м-р Зоран Рујак, со поддршка од Министерството за култура и туризам. Овогодишната истражувачка кампања е насочена кон утврдување на содржините, просторниот обем и хронологијата на населбата.
Досега Мрдаја главно се поврзуваше со доцното бронзено време и со преодот од бронзеното кон железното време. Новите археолошки наоди, сепак, упатуваат на можноста дека животот на локалитетот започнал уште во средното бронзено време – во првата половина на вториот милениум пред нашата ера.
Тоа би ја позиционирало Мрдаја меѓу значајните локалитети за проучување на праисториските заедници на просторот на денешна Северна Македонија.
Населба изградена над езерото
Она што ја прави Мрдаја особено интересна е нејзиниот специфичен карактер. Археолошките истражувања укажуваат дека станувало збор за наколна населба со повеќе платформи поврзани со дрвени мостови. Остатоците од дрвените колци сведочат за сложена конструкција и за внимателно организиран простор над и покрај езерото.
Таквиот начин на градење покажува дека жителите морале да го приспособат секојдневниот живот на специфичните услови на езерската средина. Од локалитетот потекнуваат и фрагменти од богато украсена керамика. Во претходните истражувања бил откриен и уникатен праисториски сад со соларна декорација, стар повеќе од 3.200 години.
Ваквите предмети не се значајни само како сведоштва за секојдневниот живот. Тие можат да помогнат и во разбирањето на естетските, симболичките и духовните практики на заедницата што живеела на брегот и во водите на Дојранското Езеро.
Мрдаја не била изолиран свет
Археолошкиот материјал откриен на локалитетот упатува и на контакти со поширокиот регион. Одредени наоди се поврзуваат со бронзенодобната населба на Цареви Кули кај Струмица, што укажува дека жителите на Мрдаја биле дел од пошироки културни и трговски мрежи.
Тоа е важно сознание бидејќи праисториските населби често не можат да се разберат само преку предметите пронајдени на самото место. Сличностите во керамиката, материјалите и предметите можат да откријат патишта на размена, контакти меѓу заедниците и движење на луѓе и идеи.
Од неолитот до бронзеното време
Мрдаја е само едно поглавје од долгата археолошка приказна на Дојран и Југоисточниот Регион. Во поширокиот регион се наоѓа и неолитската населба на локалитетот Атици – Споменикот кај Црничани, која сведочи за човечко присуство на овој простор пред околу 8.000 години.
Така, археолошките локалитети во регионот овозможуваат да се следи повеќемилениумскиот континуитет на човечкото присуство од неолитот, преку бронзеното време, па сè до подоцнежните историски периоди.
Дојран би можел да добие „Музеј на вода“
Истражувањата на Мрдаја се проследени и со идеја за нејзина поинаква презентација пред јавноста. Во тек е изработка на Основен проект за Музеј на вода, кој би бил поставен во водите на Дојранското Езеро. Замислата е преку музејски и изложбен простор да се претстават праисториската населба, животот на нејзините жители и археолошките предмети пронајдени во текот на истражувањата.
Доколку проектот биде реализиран, Музејот на вода би можел да поврзе археолошко наследство, природна средина и современа музејска презентација, а истовремено да отвори нов простор за културен туризам во Дојран и Југоисточниот Регион.
Мрдаја денес повторно излегува на површина – не како остаток од едно заборавено време, туку како сведоштво за заедница која пред илјадници години го приспособила својот живот кон езерото. Секој нов слој што го откриваат археолозите ја проширува приказната за Дојран и покажува дека неговото културно наследство започнува многу пред да постои градот што го познаваме денес.
