Поднаслов:

Лид: Дизелот одамна не е само прашање за возачите на автомобили. Кога неговата цена расте, поскапува транспортот, земјоделското производство, градежните работи и индустријата – а дел од тие трошоци на крајот завршуваат кај потрошувачите. Во моментов глобалниот пазар се соочува со комбинација од намалено производство во Русија, нарушени испораки од Блискиот Исток и ограничени капацитети за преработка на нафта.

Дизелот не е само гориво за автомобили

За разлика од бензинот, кој главно се користи во патничките автомобили, дизелот е еден од клучните енергенси за функционирањето на економијата.

Камионите го користат за транспорт на стока, земјоделците за трактори и друга механизација, градежниот сектор за тешки машини, а индустријата за различни производствени процеси.

Затоа ценовниот шок кај дизелот многу брзо се пренесува низ економијата.

Поскапото гориво значи поскап транспорт на храна, суровини и готови производи. Компаниите можат дел од дополнителниот трошок да го апсорбираат, но доколку високите цени траат подолго, дел од нив неизбежно се префрлаат врз потрошувачите.

Токму затоа дизелот може да биде важен фактор за инфлацијата и тогаш кога човек воопшто не вози автомобил на дизел.

Русија произведува помалку дизел

Еден од клучните фактори е руската рафинериска индустрија.

Според Меѓународната агенција за енергија, руските рафинерии во 2026 година се соочуваат со сериозни нарушувања поради украинските напади со дронови.

Во јуни, преработката на нафта во Русија паднала на 3,8 милиони барели дневно – најниско ниво за повеќе од две децении и околу 30 отсто под нивото од една година претходно.

Производството на дизел е намалено за речиси 30 отсто во споредба со 2025 година, по што Москва воведе ограничувања на извозот на гориво за да ги заштити домашните резерви.

Украинските напади се интензивираа во текот на 2026 година. Според ИЕА, во првите осум месеци од годината руска рафинерија била погодена во просек еднаш на секои три дена.

До крајот на август биле погодени 28 од 32 големи руски рафинерии што ги следи агенцијата.

Но проблемот не е само во Русија

Рускиот пад на производството се случува во момент кога и пазарите на Блискиот Исток се под притисок.

Според ИЕА, нето-извозот на дизел и гасно масло од земјите од Заливот во август изнесувал околу 390.000 барели дневно – нешто повеќе од една четвртина од нивото пред војната.

Комбинираниот извоз на дизел и гасно масло од Заливот и Русија во август бил за 1,6 милиони барели дневно понизок отколку во февруари. Овие региони претходно обезбедувале речиси 45 отсто од светската поморска трговија со овие производи.

Другите производители се обидуваат да го надоместат недостатокот, но просторот е ограничен.

Рафинериите во други делови од светот работат со висока искористеност за да го надоместат падот на понудата. Тоа значи дека има помалку резервен капацитет ако се појави нов проблем.

Зошто цената на дизелот може да расте побрзо од цената на нафтата?

Тука е суштината на актуелниот проблем.

На прв поглед изгледа логично цената на дизелот едноставно да ја следи цената на суровата нафта. Но пазарот во моментов има проблем не само со количината на сурова нафта, туку и со тоа колку брзо таа може да се преработи во дизел и други деривати.

Кога се намалува рафинерискиот капацитет, секој прекин има поголем ефект.

Ако една рафинерија престане со работа, не исчезнува само дел од побарувачката за сурова нафта – исчезнуваат и конкретни количества дизел, бензин и други деривати што требало да стигнат до пазарот.

Според ИЕА, глобалниот пазар на дизел и други средни дестилати е особено затегнат, а маржите за преработка на дизел во САД и северозападна Европа во септември достигнале над 100 долари за барел.

Европа е особено изложена

Европа има специфичен проблем: историски има голема зависност од дизелот.

Европскиот возен парк со децении бил силно ориентиран кон дизел, додека европските рафинерии произведуваат и значителни количини бензин.

Тоа создава структурен дисбаланс: Европа може да има вишок од еден нафтен дериват, а истовремено да мора да увезува друг.

Актуелниот пазарен шок затоа особено силно се чувствува во транспортот.

Во Велика Британија, на пример, просечната цена на дизелот достигна рекордни 199,18 пени за литар, според податоците цитирани од Ројтерс. Цената на полнење на просечен резервоар од 50 литри се приближила до 110 фунти.

Европските возачи и компании веќе плаќаат повисоки трошоци, а дополнителниот притисок се пренесува и кон логистиката и производството.

Америка може да ја затегне ситуацијата уште повеќе

Со падот на руските и блискоисточните испораки, САД станаа уште поважен снабдувач на европскиот пазар.

Токму затоа најавите од Вашингтон за можни ограничувања на извозот на дизел предизвикаа дополнителна нервоза на пазарите.

Американскиот претседател Доналд Трамп разгледуваше можност за ограничување на извозот со цел да се намалат домашните цени на горивото.

Проблемот е што САД се еден од најголемите светски извозници на дизел. Ројтерс предупредува дека ограничувањето на извозот би можело да ги наруши глобалните текови на гориво токму во момент кога рафинериските капацитети се веќе ограничени.

Европската унија веќе изрази загриженост поради можниот потег, бидејќи американскиот дизел е важен извор за европскиот пазар.

Зошто тоа би можело да стане проблем и за храната?

Тука дизелот повторно престанува да биде само прашање на гориво. Земјоделската механизација работи на дизел. Камионите го носат житото, овошјето, зеленчукот и месото до преработувачите и продавниците. Индустриските машини и градежната механизација исто така зависат од него.

Ако транспортот поскапи, расте и цената на производството. Тоа создава инфлациски притисок кој не се гледа веднаш на бензинската пумпа, туку подоцна се појавува во цените на производите.

Зимата може дополнително да го затегне пазарот

Пазарот влегува и во период на сезонски повисока побарувачка.Со приближувањето на зимата, рафинериите треба да обезбедат поголеми количества дизел и други горива за греење, во момент кога глобалниот систем веќе работи со намален резервен капацитет.

Во меѓувреме, бројот на активни рафинерии во Европа и САД е намален во споредба со претходните години. Тоа значи дека денешниот пазар има помалку „резервни“ капацитети што би можеле брзо да го надоместат следниот прекин.

Дизелот станува тест за целата економија

Актуелната криза покажува колку е сложен патот од нафтеното поле до бензинската пумпа.

Проблем може да настане во рафинерија, во поморски транспорт, во стратешки теснец или поради геополитички конфликт – а последиците на крајот да стигнат до камионот, тракторот, фабриката и домашниот буџет. ИЕА веќе предупредува дека пазарите на рафинирани нафтени производи се под поголем притисок од самиот пазар на сурова нафта.

Затоа актуелниот скок на цените на дизелот не е само приказна за возачите.Тоа е приказна за транспортот, храната, индустријата и инфлацијата – и за тоа колку малку простор за грешка останува во глобалниот систем за снабдување со гориво.