Конвенцијата за ЦЕРН ја потпишаа 12 држави во 1953 година: Белгија, Данска, Франција, Сојузна Република Германија, Грција, Италија, Холандија, Норвешка, Шведска, Швајцарија, Велика Британија и Југославија. На сила стапи на 29 септември 1954 година, по ратификацијата во Франција и Германија. Така беше основана организацијата што денес ја управува најголемата лабораторија за физика на честички во светот.
Наука наместо бомби
Кратенката ЦЕРН потекнува од францускиот назив на Европскиот совет за нуклеарни истражувања, привремено тело за изградба на лабораторијата што 12 европски влади го основаа во 1952 година. Во првите години советот работеше на Универзитетот во Копенхаген, под водство на Нилс Бор, пред да се пресели во близина на Женева.
Кога привремениот совет беше распуштен, а организацијата го доби сегашното име, кратенката остана иста. Според поранешниот директор Лев Коварски, новата кратенка би гласела ОЕРН, што звучело незгодно.
Идејата зад ЦЕРН беше повоена. Европа, разурната од војната, губеше научници во корист на САД, а нуклеарната физика беше нераскинливо поврзана со атомската бомба. Основачите сакаа лабораторија во која европските држави ќе соработуваат во фундаменталната наука, а конвенцијата изрично предвидува дека ЦЕРН нема да се занимава со воени цели.
Југославија меѓу основачите
Кога денес се зборува за ЦЕРН, малкумина знаат дека Југославија, чиј дел беше и Македонија, била меѓу 12-те основачи. Членството, сепак, не траело долго.
Точно седум години по основањето, на 29 септември 1961 година, Југославија формално го известила ЦЕРН дека се повлекува. Оттогаш ниту една југословенска република, а подоцна ниту една од државите наследнички, не била полноправна членка сè до 2019 година.
Од Нобелова награда до вебот и Хигсовиот бозон
Во 1984 година Карло Рубија и Симон ван дер Мер ја добија Нобеловата награда за физика за откритијата поврзани со ЦЕРН. Пет години подоцна, во 1989 година, британскиот научник Тим Бернерс-Ли во ЦЕРН го предложи системот што подоцна ќе стане светската мрежа – вебот. ЦЕРН се смета за негово родно место.
Најголемиот уред на ЦЕРН, Големиот хадронски судирач, е прстен долг 27 километри, сместен под француско-швајцарската граница. Првите снопови ги прими во септември 2008 година, а првите судири на протони беа регистрирани во 2009 година.
Во 2012 година експериментите со судирачот го потврдија постоењето на Хигсовиот бозон – честичката поврзана со механизмот преку кој елементарните честички стекнуваат маса. За ова откритие Питер Хигс и Франсоа Енглер ја добија Нобеловата награда за физика во 2013 година.
Во трите периоди на работа, судирачот откри повеќе од 85 нови хадрони, ја истражуваше нерамнотежата меѓу материјата и антиматеријата и ги испитуваше својствата на кварк-глуонската плазма – состојба на материјата каква што постоела во првите мигови по Големата експлозија.
ЦЕРН денес
Денес ЦЕРН има 25 полноправни членки и 11 придружни членки, а неговиот буџет за 2026 година е 1,515 милијарди швајцарски франци. По Австрија во 1959 година, организацијата постепено се проширувала, а последни полноправни членки станале Србија во 2019, Естонија во 2024 и Словенија во 2025 година.
Годинава е пресвртница и за раководството. Британскиот физичар Марк Томсон стана генерален директор на 1 јануари 2026 година. Тој ја наследи италијанската физичарка Фабиола Џаноти, која ја водеше лабораторијата од 2016 до 2025 година и беше првата жена на таа функција.
Судирачот годинава е исклучен. На 29 јуни 2026 година почна третото долго исклучување, програма за одржување и надградба што треба да ја подготви лабораторијата за т.н. Хадронски судирач со висока луминозност, кој треба да почне да работи во 2030 година и да го зголеми бројот на судири до десет пати.
Над 1,2 километри од судирачот ќе бидат расклопени и заменети со нови системи. Од 7 септември тимовите ги расклопуваат деловите околу експериментите АТЛАС и ЦМС за да извадат 28 суперспроводливи магнети што треба да бидат заменети. Новите магнети ќе создаваат околу 40 отсто посилни магнетни полиња.
Македонија пред вратата
Македонската врска со ЦЕРН е постара отколку што се мисли. Договор со Универзитетот во Скопје е потпишан уште во 1990 година, а владата подоцна го надгради во Меѓународен договор за соработка, кој премиерот го потпиша при посетата на ЦЕРН во 2009 година.
Во рамките на договорот, студенти и средношколски наставници се испраќаат на обука во ЦЕРН. Подоцна тогашниот министер за образование Арбер Адеми потпиша и договор за соработка со Џаноти.
Но статусот на Македонија и понатаму е најнискиот облик на соработка. Во меѓувреме, соседите одат понапред. Србија стана членка во 2019 година, Словенија во 2025 година, а Хрватска е придружна членка. Дури и Босна и Херцеговина потпиша Меѓународен договор за соработка во 2021 година, со кој почна формалната владина соработка со ЦЕРН.
Членството не е само прашање на престиж. При потпишувањето на договорот за придружно членство, хрватската министерка за наука Блаженка Дивјак истакна дека тоа им отвора пристап на истражувачите до огромни бази на податоци, а на домашните високотехнолошки компании им дава можност да учествуваат на тендери на ЦЕРН, вредни повеќе од 2 милијарди евра годишно.
