Замена на греењето на дрва, проширување на топловодната мрежа, електрични автобуси, велосипедски патеки и построга индустриска контрола повторно се најдоа во документ за периодот 2027–2031 година. Разликата е во новите проекции и предвидениот дигитален катастар на оџаци, додека прашањата за финансирањето и одговорноста за спроведувањето остануваат отворени.

Проблемот не е во тоа што мерките се повторуваат. Намалувањето на емисиите од домаќинствата, сообраќајот и индустријата бара долгорочни активности. Проблемот е што јавноста сè уште нема јасна споредба меѓу она што Град Скопје го планирал во претходните години, што навистина реализирал и колку загадување успеал да намали со конкретните инвестиции.

Град Скопје усвоил план за подобрување на квалитетот на воздухот уште во 2017 година. Мерки за намалување на загадувањето биле предвидени и во Локалниот еколошки акционен план за периодот 2020–2026 година.

Сега, на крајот од важноста на тој документ, градските власти претставуваат нов план со дел од истите приоритети. Тоа отвора едноставно прашање: кои мерки од претходниот период не биле спроведени, зошто не биле реализирани и дали за нив повторно се предвидуваат средства?

Според податоците од Државниот автоматски мониторинг систем, презентирани на јавната расправа за новиот план, во периодот од 2015 до 2025 година загадувањето во Скопје се намалило за 40 до 50 проценти.

Овој резултат покажува дека состојбата со воздухот не е непроменета. Но, и покрај подобрувањето, концентрациите на ПМ10 и ПМ2,5 честичките продолжуваат да ги надминуваат дозволените вредности.

Оттука, клучно е да се утврди кои мерки придонеле за намалувањето, колкав дел се должи на промени во греењето, сообраќајот и индустријата, а колкав на други фактори, вклучувајќи ги и временските услови.

Без таква анализа, новите проекции остануваат тешки за проверка.

Нацрт-планот, кој Град Скопје го подготвува во соработка со Програмата за развој на Обединетите нации, повторно ги издвојува домаќинствата, индустријата и сообраќајот како главни области во кои треба да се интервенира.

За домаќинствата се предлага проширување на централното греење, постепено исфрлање на печките на дрва и јаглен и субвенционирање соларни системи и топлински пумпи.

Но, преминувањето кон почисто греење подразбира сериозен финансиски товар за домаќинствата.

Набавката на топлинска пумпа, подобрувањето на изолацијата или приклучувањето на нов систем за греење бараат инвестиции што не можат сите граѓани да ги обезбедат.

Ако субвенциите не бидат доволни или не стигнат до најранливите семејства, дел од домаќинствата и понатаму ќе го користат најдостапното гориво, без оглед на целите запишани во планот.

Дополнително прашање отвора предлогот дрвата и јагленот делумно да се заменуваат со природен гас.

Од „Еко-свест“ предупредуваат дека ваквата мерка треба да се преиспита и предност да добијат обновливите извори на енергија и енергетската ефикасност.

Причината е што природниот гас, иако при согорување во домаќинствата може да произведува помалку честички од дрвата и јагленот, останува фосилно гориво. Неговото воведување бара инфраструктура и инвестиции што можат да создадат долгорочна зависност од нов енергент.

Во сообраќајот планот предвидува набавка на 100 електрични автобуси, воведување зона со ниски емисии, реализација на брзиот автобуски превоз и проширување на велосипедската мрежа.

Но, овие мерки имаат различни финансиски, инфраструктурни и организациски барања.

Набавката на автобуси не завршува со купувањето возила. Потребни се полначи, депоа, одржување, обучен персонал и стабилно функционирање на јавниот превоз.

Истовремено, намалувањето на автомобилскиот сообраќај зависи од тоа дали граѓаните ќе добијат доволно сигурна и достапна алтернатива за секојдневните патувања.

Самата набавка на електрични автобуси не гарантира дека значителен број граѓани ќе престанат да користат автомобили.

Слично е и со велосипедската инфраструктура. Новите патеки можат да придонесат за помал автомобилски сообраќај, но нивниот ефект зависи од поврзаноста, безбедноста и можноста велосипедот да се користи како реално превозно средство.

За индустријата се предлагаат засилени инспекциски контроли, примена на најдобрите достапни техники и построго следење на емисиите.

Овие мерки се особено важни бидејќи за разлика од промената на индивидуалните навики, контролата на индустриските емисии е директна институционална обврска.

Граѓаните можат да одлучуваат со што ќе го греат домот во рамките на своите финансиски можности. Но, контролата на индустриските постројки, дозволите и почитувањето на граничните вредности зависат од надлежните органи.

Затоа во новиот план треба јасно да се види колку контроли се планирани, кои капацитети ќе бидат опфатени и како ќе се постапува кога ќе се утврдат прекршувања.

Меѓу позначајните нови мерки е катастарот на оџаци, замислен како дигитална евиденција на изворите на загадување од домаќинствата и индустриските капацитети.

Таквата база би можела да помогне во лоцирањето на најголемите емитери и насочувањето на инспекциските и финансиските мерки.

Но, катастарот ќе има практична вредност само доколку податоците редовно се ажурираат и се користат при носењето одлуки.

Инаку, Скопје ризикува да добие уште една база на податоци, без соодветни промени во контролата на загадувањето.

Најголемата слабост на нацрт-планот, според забелешките на еколошките организации, е што за дел од мерките се наведуваат можни извори на финансирање, но не и обезбедени средства.

Дел од инвестициите треба да се потпрат врз европски и меѓународни фондови.

Тоа само по себе не е проблем. Меѓународната поддршка е важен извор за големите еколошки инвестиции, особено за јавниот превоз и енергетската инфраструктура.

Проблемот настанува кога реализацијата на мерките зависи од финансиски средства што допрва треба да се обезбедат.

Ако не се добие грант или кредит, кој ќе ја финансира активноста? Дали Град Скопје ќе одвои средства од сопствениот буџет, ќе ја одложи мерката или ќе се откаже од неа?

Овие прашања се особено важни за инвестициите што треба да се реализираат во првите години од планот.

Без финансиска рамка и утврдена одговорност, целите можат да останат во документот и по истекот на 2031 година.

Дополнителен проблем е следењето на резултатите.

Според официјално објавените надлежности на Град Скопје, Одделението за квалитет на амбиентниот воздух веќе има обврска да го подготвува планот, да го следи неговото спроведување и да изработува годишни извештаи за Советот на Град Скопје и надлежното министерство.

Значи, не станува збор за создавање сосема нова обврска, туку за потребата постојните механизми за отчетност да дадат видливи резултати.

Пред усвојувањето на новиот план, јавноста би требало да добие преглед колку од претходните мерки биле исполнети, колку чинеле и кои цели останале нереализирани.

Таквата споредба би овозможила да се утврди дали новиот документ навистина ги коригира слабостите на претходните политики.

„Еко-свест“ веќе предупреди дека во националните плански документи за воздухот мора прецизно да се определат институциите одговорни за секоја мерка, роковите и начинот на следење на резултатите.

Организацијата бара мерките да се избираат според нивниот очекуван ефект врз намалувањето на загадувањето, а не само според расположливиот буџет.

Овој принцип е важен и за градскиот план: ако две мерки имаат различна цена и различен ефект врз квалитетот на воздухот, јавноста треба да знае зошто предност добива едната.

Сериозни обвинувања за квалитетот на документот изнесе и граѓанската иницијатива „Зелен хуман град“.

Иницијативата тврди дека за планот биле потрошени 73.000 евра, дека документот има 179 страници и дека содржи застарени статистички податоци и делови преземени од претходни анализи.

Како еден од проблемите го посочуваат користењето податоци за населението од пописот во 2002 година, иако во меѓувреме е спроведен попис во 2021 година.

Посочуваат и недовршени библиографски белешки, што отвора прашања за проверката на користените извори.

Од „Зелен хуман град“ документот го оценија како плагијат. Сепак, ова останува обвинување на иницијативата, бидејќи за независно утврдување на плагијат се потребни целосниот документ, споредба со претходните верзии и проверка на авторството.

Исто така, износот од 73.000 евра треба да биде поткрепен со договорот за изработка и финансиската документација.

Од иницијативата реагираа и на начинот на организирање на јавната презентација, посочувајќи дека советниците не добиле навремен пристап до документот, а терминот на расправата бил неповолен за пошироко граѓанско учество.

Овие забелешки ја отвораат потребата од поширока јавна консултација пред конечната верзија да биде доставена на усвојување.

Истовремено, на национално ниво се подготвуваат нов Закон за квалитетот на амбиентниот воздух, подзаконски акти и плански документи за периодите 2027–2031 и 2027–2037 година.

Затоа е важно градскиот план да биде усогласен со новата регулатива, за да не се создаде документ што веднаш по усвојувањето ќе бара дополнителни измени.

По девет години од градскиот план од 2017 година, Скопје има доволно искуство за да утврди кои мерки функционираат, кои доцнат и кои зависат од одлуки на други институции.

Новиот план може да биде корисна основа за понатамошни инвестиции. Но, неговата вредност нема да се утврдува според бројот на предвидени автобуси, патеки, субвенции и дигитални платформи.

Ќе се утврдува според конкретните намалувања на загадувањето, достапноста на чистото греење, ефикасноста на јавниот превоз и доследноста на инспекцискиот надзор.

За тоа се потребни јасни трошоци, годишни цели, именувани надлежни институции и јавни извештаи за реализацијата.

Скопје веќе знае кои се главните извори на загадување и кои мерки можат да помогнат. Она што новиот план треба да го покаже е како тие мерки ќе се спроведат, кој ќе ги плати и кој ќе одговара ако повторно останат само на хартија.