Денес, 19 април 2026 година, Бугарија одржува осми парламентарни избори за пет години. Според последните анкети, фаворит е Прогресивна Бугарија на поранешниот претседател Румен Радев, коалиција со центро-лево и националистичко обележје која кренува прашања во Брисел и директно засега македонските евроинтеграции. Официјалните резултати се очекуваат вечерта.
Осми избори за пет години: хроника на политичка криза
Бугарија влезе во изборниот ден со товар кој нема преседан во нејзината постсоцијалистичка историја. Парламентарните избори на 19 април 2026 година се седми предвремени избори во земјата од 2021 година наваму, директна последица на политичката криза која го зафати целиот систем.
Последната влада, предводена од премиерот Росен Желјазков, не преживеа ни две години. На 11 декември 2025 година Желјазков поднесе оставка поради низа протести, а на 18 февруари 2026 година претседателката Илјана Јотова именуваше техничка влада и распиша избори.
Позадинскиот контекст е важен: во јануари 2026 година, претседателот Румен Радев направи потег без преседан во Бугарија. Радев поднесе оставка од претседателската функција и стана прв бугарски претседател кој тоа го направи во постсоцијалистичката ера. Потоа основа нова политичка коалиција Прогресивна Бугарија за да учествува на парламентарните избори.
Радев: фаворит со проблематичен профил за Брисел
Румен Радев, 62-годишен поранешен командант на воздухопловните сили и искусен политички прагматист, влезе во изборната кампања со огромна предност. Според анкетата на агенцијата Market Links објавена нана Блумберг на 16 април, Прогресивна Бугарија ужива поддршка од 30,8 отсто од одлучените гласачи. Другите анкети го ставаат уште повисоко.
Со 38 отсто поддршка и проектирани 109 пратеници, Прогресивна Бугарија би се издвоила како водечка политичка сила, надминувајќи ги раните резултати на сите популистички партии кои се појавија во Бугарија по 2021 година, пренесува BTA.
Но профилот на Радев кренува сериозни прашања. Радев јавно се изјаснуваше против помош за Украина за одбраната против руската инвазија, се противеше на западните санкции против Москва и се спротивставуваше на членството на Македонија во Европската унија. Некои експерти за Balkan Insight предупредуваат дека Радев може да го имитира Виктор Орбан, чијашто власт во Унгарија беше толку голема иритација за Европската унија.
Радев и коалицијата Прогресивна Бугарија се опишани од дел од аналитичарите и медиумите како прорускиот ориентирани, иако тоа го оспоруваат. Идеологијата на партијата е опишана како ставање на бугарските национални интереси на прво место, без да се доведе во прашање интеграцијата во ЕУ и НАТО.
Историјата на бугарско-македонскиот јазол
За Македонија, изборниот исход во Бугарија не е само регионален настан. Тоа е директна детерминанта на нејзината европска иднина.
Во ноември 2020 година, Бугарија ефективно го блокира официјалниот почеток на преговорите за пристапување на Македонија кон ЕУ, барајќи побрз напредок во спроведувањето на Договорот за пријателство од 2017 година и решавање на историски и идентитетски прашања. Бугарија го крена ветото дури во јуни 2022 година, откако Македонија прифати т.н. „француски предлог”.
Клучниот услов останува неисполнет. Главната пречка за Македонија останува нејзиното одбивање да ги спроведе уставните промени предвидени со „францускиот предлог” од 2022 година, според кои Македонија мора да го вклучи „бугарското малцинство” во својот устав како основен услов за напредок во пристапниот процес. Иако владата на Македонија во тоа време гласаше за овој предлог, земјата денес одбива да го имплементира. Премиерот Мицкоски ова го нарекува „политичка и стратешка грешка” на своите претходници.
Радев и македонското прашање: јасен став
Позицијата на Радев по македонското прашање е документирана и недвосмислена. Радев изјавил дека не може да прави компромиси со правата на македонските Бугари и дека тие мора да бидат вклучени во уставот. Ја опишал оваа одредба како „бариера против процесот на де-бугаризација” и рекол дека не може да прифати „повеќепerspективен пристап кон историјата”.
Аналитичарите предупредуваат дека структурниот проблем ќе останува без оглед на тоа кој ќе дојде на власт. Проблемот со кој се соочува Македонија не е еден нерешен услов, туку структурна форма на билатерална условеност вградена во самиот процес на пристапување кон ЕУ. Бидејќи секоја фаза на пристапување бара едногласност, интерпретацијата на Бугарија добива повторувачка процедурална видливост. Она што порано беше ad hoc вето стана повторувачка можност за вето вградена во самиот процес.
Кој ќе формира влада и зошто е тешко
Дури и со победа, Радев нема автоматски пат до власта. Сите индикации укажуваат кон коалициско формирање на влада. Радев веќе исклучи сојуз со ГЕРБ на Бојко Борисов и со Движењето за права и слободи, чијшто лидер Дељан Пеевски е предмет на американски и британски санкции за корупција, анализира Al Jazeera.
Според последните анкети, пет партии се проектирани да влезат во парламентот: Прогресивна Бугарија со 105 пратеници, ГЕРБ со 61, Демократска Бугарија со 38, ДПС со 22 и Возраждане со 14 пратеници, пишува PolitPro. За мнозинство се потребни 121 пратеник.
Сценариото со политичка нестабилност останува сосема можно. Бугарија итно треба политичка стабилност за да го забрза прифаќањето на европските фондови во нејзината дотраена инфраструктура, да поттикне странски инвестиции и да ги искорени системската корупција.
Што значи ова за ЕУ и за Македонија
Во Брисел, изборниот исход во Бугарија се следи внимателно. Европската комисија повторно ја потврди целта за членство на нови земји до 2030 година, но истакна дека нема кратенки и дека реформите на владеењето на правото, демократските институции и фундаменталните слободи остануваат незаменливи услови.
За Македонија, изборниот исход е директно релевантен. Ако Радев формира влада со националистичка или прорускиот насочена коалиција, притисокот врз Скопје може само да се зголеми. Ако пак либералните про-европски партии успеат да го ограничат неговото влијание, постои простор за попрагматичен дијалог.
Но анализата на European Western Balkans предупредува на нешто подлабоко: уставната промена може да ги отвори преговорите, но не ја затвора вратата за идни вета. Македонија би преземала ефективно неповратна уставна промена во замена за процедурално поврзано ветување за напредок. Бугарија, напротив, би ја задржала способноста да го задржи согласноста во секоја фаза, со минимални политички трошоци.
Денешниот изборен ден во Бугарија не ги решава тие структурни проблеми. Но го одредува лицето на оној кој ќе ги менаџира во следните години.
