Денес, 19 април 2026 година, Зоолошката градина Скопје го одбележува својот 100-годишен јубилеј. Основана во 1926 година по иницијатива на биологот Станко Караман, ЗОО Скопје е една од најстарите зоолошки градини на Балканот и жива институција која преживеала земјотрес, војни и радикални промени на градот. Нејзината историја е во исто време историја на Скопје.
Еден биолог, три институции, една визија
Приказната за ЗОО Скопје не може да се раскаже без Станко Лука Караман. Станко Караман (1889-1959) е природонаучник и основач на Природонаучниот музеј, на Зоолошката градина и на Скопскиот парк, кој објавил повеќе од 120 научни трудови во кои ја обработувал таксономијата на рибите, птиците, влекачите и многу групи раковидни организми. Најголемиот број новоопишани видови и подвидови го носат името на Македонија, реката Вардар и македонските планини.
Работата го донела Караман во Македонија на почетокот на 20 век за да ги проучува комарците кои ја пренесувале маларијата. Три години подоцна се вратил во Скопје и иницирал да се основа зоолошки музеј, зачеток на она што денес го знаеме и како природонаучен музеј и како скопската Зоолошка градина.
Неговата амбиција надминувала обична научна установа. Неговата визија за ЗОО Скопје била современа за тоа време: просторот да стане место за едукација, научен пристап и хуман однос кон животните. Во период кога вакви концепти биле реткост, Караман ја замислил градината како живо училиште на отворено, место каде деца и возрасни учат да ја разбираат и почитуваат природата.
Скромни почетоци: 4 хектари и животни добиени на подарок
Зоолошката градина Скопје е формирана во 1926 година од страна на тричлена комисија со која раководел д-р Станко Караман. Во истата 1926 година е предложено денешното место, кое во тоа време опфаќало 4 хектари површина, а градината располагала со скромен број животни кои претежно биле добиени како подарок.
Тоа е почеток со малку ресурси, но со јасна концепција. Додека европските метрополи веќе имале зоолошки градини со импресивни колекции, Скопје добило своја институција со подарени животни и ентузијазам на еден научник кој верувал дека природата треба да биде достапна за сите граѓани.
Земјотресот од 1963 и обновата
Историјата на ЗОО Скопје е неодделива од историјата на самиот град. Катастрофалниот земјотрес од 26 јули 1963 година, кој го уништи поголемиот дел од Скопје и однесе над 1.000 животи, несомнено го зафати и Градскиот парк и зоолошката градина.
Со решение на Градското собрание во 1965 година и со донесувањето на елаборатот во 1966 година за ново урбанистичко решение, Зоолошката градина Скопје го добива денешниот изглед. Обновата по земјотресот всушност дала на ЗОО нова, поамбициозна форма.
Денес: 96 видови и предизвиците на модерната зоологија
Сто години по основањето, ЗОО Скопје располага со голема колекција на животни од 96 различни видови. Од скромните почетоци со неколку подарени животни на 4 хектари, институцијата израсла во сериозен зоолошки центар.
Но јубилејот се одбележува и со свесност за предизвиците. Модерните зоолошки градини ширум светот се соочуваат со растечки притисок да се трансформираат од места за изложување животни во центри за заштита на загрозени видови, научни истражувања и едукација. Визијата на Станко Караман за „живо училиште на отворено” всушност е пред времето и денес останува релевантна насока за развој.
Реткост на Балканот во 1926 година
Значењето на ЗОО Скопје во регионален контекст е документирано. Природонаучниот музеј и Зоолошката градина во Скопје, во времето на нивното отворање како институции, биле реткост не само на Балканот, туку воопшто во светот. Ова не е ретроспективна фалба, туку историски факт: зоолошките градини во поголемиот дел на светот во 1926 година биле привилегија на европските метрополи.
Тоа го прави денешниот јубилеј уште поголем. Скопје во 1926 година, сè уште малку познат балкански град без значителна меѓународна репутација, добил институција какви имале само поголемите европски престолнини.
Сто години подоцна: наследството на Станко Караман
Паралелно, Станко Караман значајно придонел и во развојот на Природонаучниот музеј на Македонија, создавајќи јасна врска помеѓу науката и јавниот интерес. Тој е и еден од основачите на Градскиот парк во Скопје, заокружувајќи ја својата визија за град каде природата и образованието се достапни за сите.
Трите институции кои Станко Караман ги основал или ко-основал, а кои постојат и денес, го прават едно од оние луѓе чие дело трае подолго од неговиот живот. Умрел во 1959 година, но Зоолошката градина, Природонаучниот музеј и Градскиот парк го преживеале земјотресот, социјализмот, транзицијата и сите промени на градот. Сто години по неговата визија, децата на Скопје сè уште доаѓаат да ги гледаат животните на истото место.
