Од околу 2.000 сорти што постојат во земјата, само десетина редовно се продаваат во супермаркетите. И Македонија има стари автохтони сорти, чие зачувување може да отвори нови можности за земјоделството и локалните производители.

Јаболка што ги јаделе нашите прадедовци, со поинаков вкус, мирис и изглед од оние што денес ги купуваме во супермаркетите, повторно се враќаат на пазарот. Во Австрија започна проект за оживување на старите, речиси заборавени сорти јаболка, со цел да се зачува биолошката разновидност, но и да се провери дали овие плодови можат повторно да станат комерцијално успешни.

Според британскиот „Гардијан“, австрискиот трговски синџир „Шпар“, во соработка со дистрибутерот на овошје „Фрутура“, започнал пилот-проект за враќање на две ретки сорти јаболка од 19 век.

Станува збор за „Илцер Розенапфел“, сорта која потекнува од околу 1840 година од австриската покраина Штаерска, и „Фалкс Гулдерлинг“, идентификувана во 1870-тите во Јужен Тирол.

Причината за проектот е интересна: иако во Австрија постојат околу 2.000 сорти јаболка, во супермаркетите најчесто се продаваат само десетина.

Тоа значи дека голем дел од традиционалното овошно наследство со децении останува надвор од комерцијалното производство.

Стари јаболка во нови овоштарници

Во експериментален овоштарник во Штаерска веќе се засадени 2.150 дрвја. Првите плодови се набрани овој месец, а во ноември ќе бидат понудени во пробна продажба во супермаркет во Виена, како и во регионални училишта и градинки.

Проектот не е само обид да се оживеат старите вкусови.

Истражувачите ќе испитуваат колку овие сорти се отпорни на болести, како се развиваат во современи услови, колку долго можат да се складираат и дали се погодни за масовно производство.

Во иницијативата учествува и еколошката организација „Архе Ноа“, која работи на зачувување на старите земјоделски култури и биолошката разновидност.

Доколку експериментот биде успешен, австриските потрошувачи во иднина би можеле да купуваат јаболка што практично исчезнале од редовната трговска понуда.

И Македонија има стари сорти што заслужуваат внимание

Иако Македонија е позната по производството на јаболка, особено во Преспанскиот Регион, голем дел од комерцијалното производство е насочен кон ограничен број познати сорти.

Но и земјава има сопствено богатство од стари, локални сорти овошје.

Научен труд на истражувачи од Земјоделскиот институт и Факултетот за земјоделски науки и храна во Скопје идентификувал и проучувал 14 автохтони сорти јаболка и шест сорти сливи на територијата на Македонија.

Истражувањето покажало дека дел од овие сорти се одгледувале во селски дворови и во близина на стари цркви, надвор од современите интензивни земјоделски системи.

Научниците посочиле дека некои од нив имаат потенцијал за преработка во локални производи, а други би можеле да се користат во идни програми за селекција и подобрување на овошните култури.

Тоа отвора интересно прашање: дали Македонија може да создаде сопствен модел за враќање на заборавените сорти јаболка, преку поврзување на науката, овоштарите и трговските синџири?

Зошто старите сорти повторно стануваат интересни?

Современото земјоделство со децении им давало предност на сортите што обезбедуваат високи приноси, униформен изглед и подолг рок на складирање.

Но тоа истовремено придонело многу традиционални сорти постепено да исчезнат од пазарот.

Денес интересот за нив повторно расте, особено поради потрагата по разновидни вкусови, локално производство и зачувување на генетските ресурси.

Некои стари сорти јаболка содржат повисоки концентрации на полифеноли, природни соединенија со антиоксидантни својства. Истражувањата во Германија покажале и дека одредени сорти со висока содржина на полифеноли полесно се поднесуваат кај дел од луѓето со алергија на јаболка. Сепак, тоа не важи за сите стари сорти и не значи дека тие се безбедни за секој човек со алергија.

Можност за македонските производители

За Македонија, ваквите иницијативи би можеле да имаат и економска димензија.

Наместо целото производство да се натпреварува само преку количини и цени, дел од земјоделците би можеле да се насочат кон специјализирани производи со повисока додадена вредност.

Старите сорти јаболка би можеле да се користат за производство на природни сокови, традиционални слатка, сушено овошје и други локални специјалитети.

Дополнителна можност е развојот на агротуризмот, преку посети на традиционални овоштарници, дегустации и промоција на регионалното гастрономско наследство.

Сепак, за ваквата идеја да стане економски одржлива, потребни се научни испитувања, организирано производство, сигурен пласман и интерес од потрошувачите.

Австрискиот пример покажува дека зачувувањето на традиционалните земјоделски сорти не мора да биде само прашање на носталгија.

Во време кога климатските промени, новите болести и пазарната конкуренција создаваат сериозни предизвици за овоштарството, генетската разновидност може да биде важен ресурс за иднината.

А можеби токму во некој стар македонски овоштарник, во селски двор или покрај напуштена куќа, сè уште расте сорта јаболко што би можела повторно да го најде својот пат до пазарот.