Околу 40.000 луѓе во Македонија живеат со дијабетес без да знаат, а кај половина од пациентите со тип 2 компликациите веќе се присутни кога ќе ја добијат дијагнозата. Оваа проценка денеска ја изнесоа ендокринолозите од Универзитетската клиника за ендокринологија, дијабетес и метаболички нарушувања, на прес-конференцијата со министерот за здравство Сашо Клековски, во пресрет на 14 ноември, Светскиот ден на дијабетесот.
Годинашната тема на Меѓународната дијабетична федерација, „Рано дејствување за дијабетесот“, го става во фокус токму тоа: болеста да се открие пред да ги оштети срцето, бубрезите, очите и нервите. Ако проценката е точна, приближно секој четврти човек со дијабетес во земјава сè уште не е опфатен со ниту една евиденција.
Најновиот Национален регистар за дијабетес на Институтот за јавно здравје, за 2025 година, евидентира 141.891 лице со дијабетес. Од нив, 78.663 се жени, а 63.228 мажи. Над 95 отсто од пациентите имаат дијабетес тип 2, кој најчесто се развива во зрелата возраст и е тесно поврзан со исхраната, вишокот килограми и физичката неактивност. Дијабетес тип 1, кој обично се јавува кај децата и младите и бара инсулинска терапија од првиот ден, го имаат околу 4.000 лица. Регистарот покажува колку случаи се откриени, но проценетите 40.000 недијагностицирани лица остануваат надвор од секоја статистика.
Дијабетесот тип 2 може со години да напредува без јасни симптоми, па дијагнозата често се поставува случајно или дури откако ќе се појават последиците. Колку лесно можат да се откријат скриените случаи покажа неодамнешниот скрининг што го организираа студентите по медицина. Кај 16 отсто од тестираните лица на кои им бил измерен шеќерот во крвта, дијабетесот бил откриен за првпат. Стручњаците бараат почесто мерење на шеќерот во крвта кај матичните лекари, особено кај луѓето со вишок килограми или семејна историја на дијабетес. Предупредуваат и дека симптомите како постојан замор, зголемена жед и заматен вид не смеат да се игнорираат.
Министерот Клековски предложи резултатите од стотиците илјади систематски прегледи што се спроведуваат секоја година да се внесуваат во единствениот електронски здравствен картон. Така, тие би станале алатка за рано откривање на болестите, наместо да останат на хартија. За тоа е потребна измена на Законот за медицинска документација, па предлогот засега е само најава. Министерот зборуваше и за превентивни мерки, како ограничување на брзата храна во училиштата и можноста за воведување данок на шеќер во безалкохолните пијалаци, мерка што веќе ја применуваат околу 110 земји. Тој истакна дека за ваквите мерки е потребен општествен консензус.
Втората половина од приказната е она што се случува по поставувањето на дијагнозата. Државата првпат обезбеди сензори за континуирано следење на гликемијата во 2023 година, за 650 пациенти. Со набавката склучена во април годинава, бројот на корисници е зголемен на 800, од кои 350 се деца, а останатите се млади до 25 години. Министерството наведе дека во програмата се опфатени и бремените жени и слепите лица со дијабетес тип 1, како и пациентите со најтешки компликации. Договорот важи до април 2028 година, а сензорите се подигаат во инсулинските аптеки. Од околу 4.000 лица со тип 1, сензор добива приближно секој петти, додека возрасните со тип 1 и сите пациенти со тип 2 кои се на инсулинска терапија мораат сами да го купуваат сензорот или да го мерат шеќерот со боцкање во прстот.
Ниту лентите за мерење на шеќерот во крвта не се обезбедени во неограничени количества. Програмата за инсулин предвидува 125 ленти месечно за пациент со дијабетес тип 1, што овозможува околу четири мерења дневно. Пациентите со тип 2 добиваат 350 ленти годишно, односно помалку од едно мерење дневно. Соседните земји во последните месеци го прошируваат правото на самоконтрола. Србија им овозможи на младите кои користеле сензори како малолетници да го задржат тоа право и по полнолетството, а Украина од септември обезбедува ленти за мерење и за луѓето со дијабетес тип 2 кои се на инсулинска терапија.
Светот се соочува со истиот проблем, но во многу поголем обем. Според последниот Атлас на Федерацијата, околу 589 милиони возрасни луѓе живеат со дијабетес, а 252 милиони од нив не знаат дека се болни. Светскиот ден на дијабетесот се одбележува на роденденот на Фредерик Бантинг, кој во 1921 година во Торонто, заедно со студентот Чарлс Бест, го изолирал инсулинот. Патентот го продале на Универзитетот во Торонто за симболичен еден долар, со цел лекот да не стане привилегија на малкумина. Сто години подоцна, раното дејствување значи болеста да се открие пред да предизвика компликации, но и пациентот да добие доволно алатки за секојдневно да ја држи под контрола.
