Филмовите не се само приказни на големото платно. Тие се и сведоштво за времето во кое настанале, за општеството, политиката и луѓето чии судбини ги преточиле во слики. Во 2026 година, македонската кинематографија има повеќе поводи за враќање кон својата филмска меморија, од остварувања создадени пред шест децении до филмови што ја одбележаа поновата домашна продукција.

Октомвриската програма на Кинотеката на Македонија ги издвојува овие јубилеи како можност публиката повторно да ги погледне делата што оставиле белег во домашната кинематографија. Меѓу нив се филмови за војната и окупацијата, за репресијата и апсурдот, но и за транзицијата, маргинализираните заедници и животот во општество што постојано се менува.

60 години од „До победата и по неа“ (1966)

Во 1966 година е прикажан филмот „До победата и по неа“ во режија на Живорад Жика Митровиќ. Дејството се одвива во последните денови од окупацијата, кога жителите на едно македонско гратче се соочуваат со насилството на окупаторот, предавството и борбата за ослободување.

Филмот добил „Златна арена“ за сценарио на Симон Дракул на Фестивалот на југословенскиот игран филм во Пула. Во 2026 година се навршуваат 60 години од неговото појавување.

55 години од „Црно семе“ и „Македонски дел од пеколот“ (1971)

1971 година е значајна за македонскиот филм, а две остварувања од тој период во 2026 година одбележуваат 55 години.

„Црно семе“ на Кирил Ценевски ја раскажува приказната за Македонци од Егејска Македонија затворени во логор на пуст остров за време на Граѓанската војна во Грција. Филмот се занимава со преживувањето, достоинството и судирот меѓу човечноста и репресијата. На фестивалот во Пула во 1971 година, Ценевски ја добил „Златната арена“ за режија, а Дарко Дамески, награда за најдобра машка улога. <

Истата година е снимен и „Македонски дел од пеколот“ на Ватрослав Мимица. Филмот се темели на вистински настани од крајот на 1942 и почетокот на 1943 година и ги прикажува прогоните и насилството врз цивилното население во Битолско за време на бугарската фашистичка окупација. За сценариото, Славко Јаневски, Панде Ташковски и Ватрослав Мимица добиле „Златна арена“ во Пула во 1972 година.

50 години од „Најдолгиот пат“ (1976)

Половина век од создавањето одбележува „Најдолгиот пат“ на Бранко Гапо, филм што е дел од историјата на македонската кинематографија. Неговиот 50-годишен јубилеј е вклучен во изборот на филмови што Кинотеката ги издвојува во 2026 година.

45 години од „Црвениот коњ“ (1981)

Во 2026 година се навршуваат 45 години од „Црвениот коњ“ на Столе Попов. Филмот е едно од значајните остварувања на режисерот, кој со своите дела остави препознатлив белег во домашната кинематографија.

„Црвениот коњ“ во 1981 година ја добил највисоката државна награда „11 Октомври“, а подоцна бил наградуван и на фестивали во странство.

40 години од „Среќна нова ’49“ (1986)

Друг филм на Столе Попов, „Среќна нова ’49“, во 2026 година одбележува 40 години. Во 1986 година остварувањето постигнало значителен успех на фестивалот во Пула, каде што освоило Гран при и „Голема златна арена“ за најдобар филм. Филмот бил и југословенски кандидат за „Оскар“.

35 години од „Тетовирање“ (1991)

„Тетовирање“ на Столе Попов, со Мето Јовановски во една од главните улоги, во 2026 година одбележува 35 години. Приказната го следи Илија, човек што по конфликт со сопругата го напушта домот, а потоа се соочува со апсурдот, репресијата и насилството на системот.

Филмот бил наградуван на фестивали во регионот, меѓу кои и со „Златна мимоза“ за режија на Столе Попов на фестивалот во Херцег Нови во 1991 година.

25 години од „Прашина“ (2001)

„Прашина“ на Милчо Манчевски, филм што ги испреплетува различните времиња и приказни, во 2026 година одбележува 25 години. Филмот е дел од поновата македонска кинематографија што го привлече вниманието и надвор од земјата, а неговиот јубилеј е вклучен во филмскиот избор на Кинотеката за 2026 година.

15 години од „Панкот не е мртов“ (2011)

Во поновата филмска меморија, 15 години одбележува „Панкот не е мртов“ на Владимир Блажевски. Црната комедија и патувачки филм ја следи приказната за група панкери што повторно се собираат по долгогодишна пауза. Преку нивното патување и обидот повторно да настапат, филмот отвора теми за маргинализираните субкултури, транзицијата, национализмот и меѓуетничките односи.

Неговата приказна за луѓето што одбиваат да се откажат од сопствениот идентитет и слободата останува еден од препознатливите наслови во поновата македонска кинематографија.

Филмската меморија е дел од сегашноста

Јубилеите не се само бројки што се додаваат на годината на создавање на еден филм. Тие се повод повторно да се гледаат делата, да се разговара за нив и да се преиспита што ни кажуваат денес. Од воените приказни и сведоштвата за репресијата до панк-субкултурата и транзициските судири, овие филмови нудат различни погледи кон општеството и времето во кое настанале.

Со октомвриската програма, Кинотеката ги враќа на големото платно остварувањата што помогнале да се обликува македонската филмска меморија. Нивните јубилеи се и потсетување дека домашната кинематографија има историја што вреди повторно да ја откриваме.