Изборите во Србија се одвиваат со излезност што значително ги надминува бројките од претходните изборни циклуси. Според набљудувачката организација ЦРТА, до 13 часот гласале 41,1 отсто од избирачите, додека во истиот период во 2023 година излезноста изнесувала 26,6 отсто.
Разликата од 14,5 процентни поени отвора прашање што може да биде пресудно за политичката иднина на Србија: кој ги мобилизираше сите тие дополнителни гласачи?
За Александар Вучиќ, чија политичка доминација се потпира врз дисциплинирано гласачко тело и моќна партиска инфраструктура, ваквата излезност претставува сериозен предизвик.
Изборната машинерија на СНС се соочува со непозната бројка
Српската напредна партија располага со една од најорганизираните изборни машинерии во регионот. Разгранетата мрежа на локални организации, сигурните гласачи и способноста за мобилизација ѝ овозможуваа на власта релативно прецизно да го планира својот изборен резултат.
Вучиќ знае на кои гласачи може да смета, каде се неговите упоришта и каква излезност му е потребна за да ја зачува власта.
Но денешните бројки покажуваат дека на изборите учествуваат значително повеќе граѓани отколку во 2023 година.
Ако традиционалното гласачко тело на СНС останало приближно исто, дополнителната излезност значи дека на изборите се појавуваат гласачи надвор од вообичаените партиски пресметки. Токму во тоа лежи најголемиот ризик за Вучиќ.
Студентското движење го промени политичкиот терен
Најголемата промена од претходните парламентарни избори е појавата на масовното студентско движење.
Протестите што започнаа по трагедијата со падот на стреата на железничката станица во Нови Сад прераснаа во пошироко општествено движење, кое мобилизираше граѓани надвор од традиционалните опозициски партии.
Студентите успеаја политички да активираат луѓе кои со години беа разочарани од партиската политика, не веруваа во изборниот процес или сметаа дека промената на власта е невозможна.
Ако денешната висока излезност е резултат на таа мобилизација, студентското движење постигнало нешто што претходната опозиција тешко успеваше да го направи: да го прошири кругот на граѓани кои учествуваат во изборите.
Самата излезност не открива за кого гласаат новите избирачи, но политичкиот контекст во кој се случува мобилизацијата е важен за нејзиното толкување.
Вучиќ може да ги задржи своите гласачи, а сепак да ја изгуби предноста
Изборната математика е едноставна.
Ако една партија има стабилни 1,8 милиони гласачи, при вкупно 3,8 милиони важечки гласови тоа претставува 47,4 отсто. При 4,5 милиони важечки гласови, уделот паѓа на 40 отсто, а при пет милиони на 36 отсто.
Овие бројки се илустрација, а не прогноза за резултатот на СНС. Но покажуваат зошто високата излезност може да биде опасна за власт што се потпира на стабилно и дисциплинирано гласачко тело.
Вучиќ не мора да изгуби стотици илјади свои гласачи за да изгуби значителен дел од политичката моќ. Доволно е неговите противници да мобилизираат многу повеќе граѓани отколку на претходните избори.
Падот на митот за непобедливоста
Долгогодишната доминација на Вучиќ создаде политичка атмосфера во која многу граѓани ја доживуваа промената на власта како речиси невозможна.
Таквото уверување е моќен инструмент за одржување на власта. Кога гласачите сметаат дека исходот е однапред решен, дел од нив се откажуваат од гласање.
Студентските протести го доведоа во прашање токму тоа уверување. Масовните собири и блокадите покажаа дека постои значителен дел од општеството подготвен активно да се спротивстави на власта.
Денешната излезност може да биде изборен израз на таа промена. Редовите пред избирачките места испраќаат порака и до неопределените гласачи дека нивниот глас може да има значење.
Што кажуваат бројките до 13 часот?
Излезноста од 41,1 отсто не кажува колку гласови ќе освои студентската листа, ниту колку ќе добие СНС. Но покажува дека изборите се одвиваат во услови на исклучително висока мобилизација.
Во 2023 година, до истиот час гласале 26,6 отсто од избирачите. Денес излезноста е за повеќе од половина повисока во релативна смисла.
За власт која со години победуваше благодарение и на организациската надмоќ, тоа е сериозна промена на политичките околности.
Ако дополнителните гласачи во најголем дел доаѓаат од незадоволниот дел од општеството, денешните избори можат да станат најголемиот изборен предизвик за Вучиќ во последните години.
Вучиќ ја познава својата изборна машинерија. Прашањето е дали студентското движење успеало да мобилизира поголема политичка сила од онаа на која власта навикнала да ѝ се спротивставува.
Одговорот ќе го дадат гласовите, но бројките за излезноста веќе покажуваат дека Србија гласа поинаку отколку пред три години.
