На 19 и 20 јули 1848 година, во Веслијанскиот параклис во Сенека Фолс, Њујорк, се одржа првата конвенција за женските права организирана од самите жени. Од собирот произлезе Декларацијата на чувства, документ што за првпат јавно и организирано побара право на глас за жените. Сто седумдесет и осум години подоцна, овој настан сè уште се смета за формален почеток на модерното движење за женските права.

Од навредата до движење

Патот до Сенека Фолс започнал на друг континент. Осум години претходно, во 1840 година, Елизабет Кејди Стентон и Лукреција Мот отпатувале во Лондон на Светската конвенција против ропството, само за да откријат дека женските делегатки немаат право рамноправно да учествуваат. Мнозинството машки делегати изгласале тие да седат одделно, зад завеса, без право на говор.

Тоа искуство, според историските записи, било пресвртница за двете активистки. Ако не можеле рамноправно да учествуваат во борбата против ропството, тогаш ќе започнат сопствена борба за еднакви права на жените.

Триста луѓе и еден документ

Осум години подоцна, на 9 јули 1848 година, Стентон била поканета на чај кај својата пријателка Џејн Хант во близина на Сенека Фолс. Таму, заедно со Лукреција Мот, Мери Ен Меклинток и Марта Рајт, ја осмислиле идејата за јавна конвенција. За помалку од две недели организирале собир, а повикот бил објавен без потпис. На конвенцијата присуствувале околу 300 луѓе, меѓу кои и поранешниот роб и истакнат аболиционист Фредерик Даглас.

Стентон го напишала главниот текст – Декларацијата на чувства, по примерот на американската Декларација за независност, со познатата реченица:

„Сметаме дека е сочигледна вистина дека сите мажи и жени се создадени еднакви.“

Документот на крајот го потпишале 100 луѓе 68 жени и 32 мажи.

Барањето што ги поделило дури и присутните

Декларацијата содржела единаесет резолуции за еднаков пристап до образование, работа, сопственост и учество во јавниот и верскиот живот.Најконтроверзна била деветтата резолуција барањето жените да добијат право на глас. Дури и меѓу организаторките постоело сомневање дали ова барање е премногу радикално и дали може да му наштети на целиот процес. Сопругот на Елизабет Кејди Стентон дури одбил да присуствува на конвенцијата поради оваа точка.

Резолуцијата сепак била усвоена, но со тесно мнозинство. Историските извори наведуваат дека токму говорот на Фредерик Даглас бил клучен за обезбедување поддршка.

Од Сенека Фолс до правото на глас

Сенека Фолс не бил првиот собир на кој се разговарало за положбата на жените, но токму него подоцнежните активистки го означиле како почетна точка на организираното движење за женско избирачко право. Следувале уште 72 години протести, јавни кампањи, апсења и штрајкови со глад, сè до усвојувањето на 19. амандман на Уставот на САД во 1920 година, со кој жените конечно добиле право на глас на национално ниво.

Македонскиот контекст

Во тогашна Југославија, чиј дел била и Македонија, жените го добиле правото на глас во август 1945 година, со одлуките донесени по Народноослободителната борба, 97 години по Сенека Фолс и 25 години по американскиот амандман. На Првото заседание на АСНОМ, одржано во август 1944 година, меѓу 122 делегати имало само шест жени. Сепак, масовното учество на жените во антифашистичката борба подоцна било препознаено како еден од клучните аргументи за нивната политичка еднаквост и активно избирачко право.

Наследство што сè уште се препишува

Ниту еден од документите потпишани во Сенека Фолс не е зачуван во оригинал. Самата Декларација на чувства денес е позната преку печатени копии и преписи.

Сепак, идеите запишани во неа еднаков пристап до образование, сопственост, работа и политичко учество – станаа темел врз кој подоцнежните движења за родова еднаквост во САД и низ светот ги градеа своите барања, иако историските околности значително се менуваа.

Каде се женските права денес?

Сто седумдесет и осум години по Сенека Фолс, правната положба на жените е неспоредливо подобра отколку во 1848 година. Во најголемиот дел од светот жените имаат право на глас, право на образование, право на сопственост и формално еднакви права пред законот. Во многу земји тие се претседателки, премиерки, научнички, судијки, астронаутки и носителки на највисоки јавни функции.

Но, реалноста останува нерамномерна. Во повеќе држави жените и понатаму се соочуваат со ограничувања на репродуктивните права, детски бракови, родово базирано насилство, помала економска независност, нееднаква застапеност во политиката и разлики во платите. Според Обединетите нации, ниту една држава сè уште не постигнала целосна родова еднаквост, а напредокот во многу региони е бавен или дури назадува.

Македонија – де јуре и де факто

Во Македонија, односно според Уставот и законите, жените и мажите имаат еднакви права. Законодавството забранува дискриминација по основ на пол, постојат изборни квоти што овозможија значително поголема застапеност на жените во Собранието и локалната власт, а државата има усвоено закони и стратегии за еднакви можности и заштита од родово базирано насилство.

Но, де факто, секојдневната практика покажува поинаква слика. Жените и понатаму се недоволно застапени на највисоките раководни позиции во политиката и бизнисот, почесто ја преземаат неплатената грижа за семејството, се соочуваат со економска нееднаквост и со различни форми на родово и семејно насилство. Стереотипите за „машки“ и „женски“ улоги остануваат силно присутни, особено во помалите средини, а јавниот простор и социјалните мрежи честопати стануваат место за сексистички напади врз жените што се политички, професионално или јавно активни.

Од Сенека Фолс до денес

Кога во јули 1848 година стотина луѓе ставиле потпис на еден документ во мал параклис во Сенека Фолс, тешко можеле да замислат дека нивните идеи ќе станат темел на едно од најголемите глобални движења за човекови права.

Денес, речиси два века подоцна, борбата повеќе не е за тоа дали жените имаат право да гласаат, туку дали навистина имаат еднакви можности, еднаква безбедност и еднаква слобода да одлучуваат за сопствениот живот. Историјата на Сенека Фолс потсетува дека правата никогаш не се дадени еднаш засекогаш, тие постојано се освојуваат, бранат и надградуваат. Само така принципот запишан во Декларацијата на чувства дека сите луѓе се создадени еднакви може да стане реалност, а не само историски идеал.