Од 2009 година досега во светот се документирани 5.322 убиства на транс и родово различни лица. Само во последната година на мониторинг, од 1 октомври 2024 до 30 септември 2025 година, биле пријавени 281 убиство. Зад секоја бројка стои човек кој не бил нападнат поради нешто што направил, туку поради тоа кој е. Затоа 17 мај, Меѓународниот ден против хомофобијата, бифобијата, интерсексизмот и трансфобијата, не е уште еден симболичен датум во календарот, туку потсетник дека омразата има цена, на улица, во училиште, на работа, во здравството, во семејството и во институциите.

Ова не е ден за „толеранција“ во онаа блага, удобна смисла на зборот, како некој да треба великодушно да дозволи друг човек да постои. Ова е ден за живот без страв. За право човек да оди дома без да пресметува по која улица е побезбедно. За право млад човек да не се плаши од сопственото семејство. За право пациент да оди на лекар без понижување. За право ученик да не биде исмеван во училница. За право работник да не молчи за себе за да ја зачува работата.

Датум што почнува со медицинска неправда

17 мај не е избран случајно. На овој датум во 1990 година Светската здравствена организација ја отстранила хомосексуалноста од Меѓународната класификација на болести. Тоа значи дека пред само неколку децении, нешто што е дел од човечката различност било институционално третирано како болест.

Затоа овој ден има силна историска тежина. Тој не зборува само за предрасуди меѓу луѓето, туку и за тоа како институциите, науката, правото и политиката можат со децении да произведуваат неправда. Кога една држава, училиште, здравствен систем или судски систем не препознаваат еднаквост, последиците не се апстрактни. Тие се гледаат во животите на луѓето кои учат да се кријат за да преживеат.

Омразата не е мислење

Во јавниот простор хомофобијата, бифобијата, трансфобијата и интерсексизмот често се маскираат како „личен став“, „традиционална вредност“ или „слобода на говор“. Но омразата не е само реченица кажана на интернет или коментар под објава. Таа создава атмосфера во која насилството станува полесно, дискриминацијата станува нормална, а молкот станува стратегија за преживување.

Најопасниот дел од омразата е токму тоа што ретко останува само на збор. Прво е шега. Потоа е навреда. Потоа е исклучување од друштво, од семејство, од работа, од здравствена грижа, од јавен простор. На крај, за многу луѓе, станува прашање на физичка безбедност.

Податоците за убиствата на транс и родово различни лица се еден од највидливите и најдокументирани показатели за тоа колку насилството врз ЛГБТИ луѓето може да биде смртоносно. Но тие не ја покажуваат целата слика. Не ги бројат сите непризнаени напади, сите навреди, сите исфрлања од дом, сите изгубени работни места, сите депресии, сите молчења и сите животи поминати во постојана самоцензура.

Македонија и тивката страна на стравот

Во Македонија, ЛГБТИ заедницата не живее само со проблемот на видливо насилство, туку и со потивки форми на исклучување. Стравот не секогаш изгледа драматично. Понекогаш изгледа како млад човек кој не кажува дома кого сака. Како девојка која не оди на лекар затоа што се плаши од осуда. Како транс лице кое не може достоинствено да ги усогласи личните документи со својот идентитет. Како ученик кој трпи исмевање, а наставниците го нарекуваат тоа „детска работа“.

Тоа е секојдневие кое тешко влегува во статистика, но лесно се препознава во животот. Кога човек мора постојано да проценува кому може да му каже кој е, каде е безбеден и колку од себе смее да покаже, тогаш не зборуваме за целосна слобода. Зборуваме за преживување со внимателно избрани зборови.

Затоа 17 мај е важен и за македонскиот контекст. Не затоа што ЛГБТИ луѓето бараат посебен третман, туку затоа што еднаквоста не смее да зависи од тоа дали некој ќе има среќа да налета на „добар“ професор, „разбран“ лекар, „толерантен“ работодавач или „молчалив“ сосед. Правата не треба да бидат прашање на добра волја. Тие треба да бидат гаранција.

Демократијата се мери и по тоа кој живее без страв

Правата на ЛГБТИ луѓето не се споредна тема во демократијата. Напротив, тие се еден од најјасните тестови дали едно општество навистина верува во човекови права или само ги користи како украс во официјални говори.

Ако една демократија функционира само за мнозинството, тогаш таа е недовршена. Ако еднаквоста важи само за оние што се вклопуваат во очекуваните норми, тогаш таа не е еднаквост. Ако дел од граѓаните мора да живеат потивко, повнимателно и поневидливо за да бидат безбедни, тогаш проблемот не е во нивната видливост, туку во општеството што ги казнува кога ќе станат видливи.

17ti мај затоа не треба да биде ден на празни пораки, шарени симболи и институционални фрази што исчезнуваат следниот ден. Тој треба да биде ден кога се прашуваме што значи безбедност за оние кои најчесто не ја чувствуваат. Што значи училиште без исмевање. Што значи здравство без стигма. Што значи закон што препознава реални животи. Што значи јавен простор во кој никој не мора да се намалува за да не биде нападнат.

ЛГБТИ луѓето не бараат светот да ги „толерира“. Бараат да живеат без страв. А тоа не е привилегија. Тоа е минимумот од кој почнува достоинството.