Министерката за образование и наука Весна Јаневска соопшти дека досега за учебната 2026/2027 година се запишани околу 14.500 првачиња, додека бројот на паралелките е намален за околу 200 во основното и 100 во средното образование. Бројката на првачиња сè уште не е конечна, бидејќи уписите продолжуваат до крајот на септември.

Сепак, кога актуелната бројка ќе се спореди со податоците за родените деца од генерацијата што годинава треба да тргне во прво одделение, се отвора прашање што не може да се објасни само со падот на наталитетот.

Десет години пад, без ниту една година пораст

Трендот е јасен и покажува дека бројот на првачиња со години опаѓа. Во учебната 2016/2017 година биле запишани 23.266 првачиња, во 2018/2019 повеќе од 22.100, во 2023/2024 – 19.848, во 2024/2025 – 19.452, а во 2025/2026 година – 17.921.

За актуелната учебна година засега се регистрирани околу 14.500 првачиња, но бројката не е конечна. Ако се споредат 2016/2017 и актуелниот број за 2026/2027 година, разликата е речиси 9.000 првачиња.

Но уште позначајно е темпото на падот. Помеѓу 2023/2024 и 2024/2025 година бројот се намалил за 396 деца. Следната година падот бил 1.531, а годинава, според моментално достапните податоци, околу 3.400 првачиња. Не се намалува само бројот на првачиња туку забрзува и падот.

Бројката што отвора прашања

Децата што годинава треба да седнат во прво одделение во најголем дел се родени во 2020 година. Според податоците на Државниот завод за статистика, во таа година во земјава биле регистрирани 19.031 живородено дете. Досега се запишани околу 14.500 првачиња.

Тоа е разлика од околу 4.500 деца, односно речиси 24 отсто од бројот на живородените во 2020 година. Но ова не значи дека сите тие деца се иселени или дека не се дел од образовниот систем. Уписите сè уште траат, а дел од децата може да бидат запишани дополнително. Токму затоа конечната споредба ќе биде можна дури по завршувањето на уписите.

Но и со оваа ограда, бројката отвора важно прашање: колкав дел од разликата се должи на иселувањето, а колкав на други фактори?

Наталитетот е дел од објаснувањето, но не и единствениот фактор

Опаѓањето на наталитетот е реално и долгорочно. Од 19.031 живородено дете во 2020 година, бројот паднал на 16.061 во 2024 година. Но тука постои важна временска разлика. Децата родени во 2024 година ќе тргнат во прво одделение во 2030 година. Првачињата што годинава влегуваат во училиштата се родени во 2020 година, во време кога бројот на живородени сè уште бил над 19 илјади. Затоа падот на наталитетот сам по себе не ја објаснува целосно актуелната разлика. Другиот голем фактор е иселувањето.

Помалку ученици, но не и помалку наставници

Постои и уште еден парадокс во бројките. Иако бројот на ученици се намалува, министерката уверува дека нема отпуштања на наставници на неопределено време. Како едно од решенијата се најавува целодневна настава, со која постојниот наставен кадар би бил ангажиран во подолг престој на учениците во училиштата. Во исто време, бројот на основните училишта се намалува.

Во 2023/2024 година имало 955 редовни основни училишта и 18.831 наставник. Следната година бројот на училиштата паднал на 943, а бројот на наставници се зголемил на 19.447. Во 2025/2026 година имало 927 училишта и 19.461 наставник. Тоа значи дека за три години има 28 училишта помалку, додека бројот на наставници е зголемен за повеќе од 600.

Демографскиот пад, значи, веќе не е само прашање на бројот на деца, туку и на тоа како ќе изгледа училишната мрежа и како ќе се користи постојниот наставен кадар.

26 рурални училишта без ниту едно прваче

Една од најдиректните последици е најавеното престанување со работа на 26 рурални училишта во кои годинава нема ниту едно запишано прваче. Според министерката, во дел од овие училишта учат само од пет до осум деца, а идејата е мрежата да се оптимизира во согласност со воведувањето едносменска настава.

Образложението е педагошко, а не финансиско, дека во училиштата со многу мал број ученици е тешко да се обезбеди квалитетна настава, особено кога во една училница учат ученици од повеќе одделенија. Комбинирани паралелки би останале таму каде што подрачното училиште е значително оддалечено од централното.

Скопје бара клупи, внатрешноста ги губи

Падот не е рамномерно распореден низ земјата. Додека во руралните средини училиштата се соочуваат со недостиг на деца, во дел од скопските општини постои спротивен проблем, недостиг на наставен кадар и потреба од дополнителни училишни капацитети. Во Аеродром, на пример, е посочена потребата од доградба на училишта поради недостиг на училници. Тоа покажува дека зад демографската статистика се крие и друга тенденција, внатрешна миграција кон Скопје и поголемите урбани центри.

Во истата држава, значи, едни училишта се соочуваат со празни клупи и затворање, додека други немаат доволно простор за сите ученици.

Ефектот допрва ќе се пренесува низ системот

Помалку првачиња денес значи помалку ученици во основното образование во следните години, а потоа и помал број средношколци и студенти. Последиците не завршуваат во училиштата. Помалку деца денес значи и помалку млади луѓе на пазарот на трудот во иднина.

Затоа бројката од 14.500 првачиња не е само образовна статистика. Таа е еден од показателите за тоа како се менува структурата на населението и каде се движи земјата.

Септември ќе го даде конечниот одговор

Конечниот број првачиња ќе биде познат по завршувањето на уписите во септември. Дотогаш, споредбата меѓу 19.031 живородено дете во 2020 година и околу 14.500 досега запишани првачиња треба да се чита со резерва. Но прашањето останува. Ако конечната бројка и понатаму биде значително пониска од бројот на децата родени во истата генерација, тогаш празните училишни клупи нема да бидат само приказна за наталитетот. Ќе бидат и приказна за иселувањето, миграциите и за тоа колку од децата родени во Македонија денес живеат надвор од неа.