Во трката за развој на најнапредните вештачки интелигенции, технолошките гиганти се свртеа кон еден контроверзен извор на податоци: физичките книги. Практиката позната како „деструктивно скенирање“ (destructive scanning) вклучува купување книги, сечење на нивните корици, скенирање на страниците и потоа фрлање на физичкиот примерок. Овој процес, иако ефикасен, покренува длабоки прашања за авторските права, културното наследство и иднината на книгите.
Зошто АИ компаниите уништуваат книги?
Главната причина е потребата за висококвалитетни податоци за тренирање на јазичните модели. Интернетот е сè повеќе преплавен со содржина генерирана од вештачка интелигенција, што може да доведе до влошување на квалитетот на идните модели – концепт познат како „колапс на моделот“ (model collapse). Книгите, особено оние објавени пред 2022 година, нудат чист, уреден и структуриран текст напишан од луѓе, што е многу вредно за учењето на АИ моделите како да пишуваат добро, наместо да имитираат „нискоквалитетен интернет говор“.
Ретките и распродадените книги се особено атрактивни бидејќи нивната содржина често не е достапна на интернет, што им овозможува на компаниите пристап до специјализирани извори на податоци кои инаку не би ги имале.
Како функционира процесот?
Компаниите купуваат книги на големо преку онлајн пазари или директно од продавници за користени книги. Потоа, книгите се носат во посебни објекти каде што со индустриски машини им се отсекуваат кориците, а страниците се скенираат со голема брзина. Отпадот потоа се рециклира. Еден од најпознатите примери е „Проектот Панама“ (Project Panama) на компанијата Anthropic, кој вклучувал „деструктивно скенирање на сите книги во светот“.
Истрага на 404 Media, во која новинарите ставиле Apple AirTag во пратка со ретки книги, открила дека книгите завршуваат во таен објект на Amazon во Лас Вегас, каде што вработените ги сечат и скенираат. Amazon потврди дека купува книги за да ги подобри своите производи и услуги, но негираше дека ги уништува ретките или антикварни книги.
Правната и етичката дилема
Правниот статус на оваа практика е сложен. Во САД, судот пресуди дека деструктивното скенирање на легално купени физички книги за целите на тренирање АИ претставува „фер употреба“ (fair use), бидејќи процесот е „трансформативен“ – ги претвора во дигитален формат без да ги умножува или дистрибуира. Сепак, истата компанија се соочува со тужби и мораше да плати 1,5 милијарди долари за користење пиратски материјали.
Од етичка страна, реакцијата е жестока. Книжари, автори и љубители на книгите го осудуваат уништувањето на физичките примероци, особено на ретките изданија кои имаат културно-историска вредност. Австралиските книжари го опишуваат процесот како „хорор“ и предупредуваат на неповратно губење на книжевното наследство. Спротивно на тоа, поборниците на АИ тврдат дека овој процес ја прави содржината на овие книги подостапна за човештвото преку нивно вградување во АИ моделите, а книжарите профитираат од расчистувањето на старите залихи.
