Во Музејот на современата уметност во Скопје, на 10 ноември, беше отворена изложбата „Првите. Жените меѓу мажите“. Станува збор за прва истражувачка изложба од ваков вид во институцијата, која ги обединува делата на повеќе од 40 уметнички родени во првата половина на 20 век, заклучно со 1949 година. Кураторка е Ивана Васева, а меѓу претставените авторки се Олга Бенсон, Марица Антонова-Попстефаниева, Нада Корда Сима, Вида Јоциќ, Борка Аврамова, Загорка Малинковска и Мена Спировска-Менче. Делата потекнуваат од колекцијата на МСУ, но и од други институции и приватни збирки. Изложбата ќе биде отворена до 21 март 2027 година. Основното прашање што го отвора проектот е како би изгледала историјата на современата уметност доколку се раскажува преку делата на жените.

Истата недела, на 15 ноември, се навршуваат 139 години од раѓањето на Џорџија О’Киф, американската сликарка која стана една од најпрепознатливите фигури на модернизмот. Родена е во 1887 година на фарма во близина на Сан Прери, во Висконсин, и уште рано одлучила дека ќе живее од уметноста, нешто што за една жена во тоа време звучело речиси невозможно. Нејзините први цртежи со јаглен ги изложил фотографот Алфред Штиглиц во својата њујоршка галерија во 1916 година, без нејзино знаење. Подоцна двајцата станале сопружници, а неговите фотографии од неа станале исто толку познати колку и нејзините слики.

О’Киф се прославила со огромните цветови, насликани од толку мала оддалеченост што ја исполнуваат речиси целата површина на платното. Критичарите, речиси сите мажи, со децении во нив гледале фројдовски симболи на женското тело. Таа упорно ги отфрлала таквите толкувања, објаснувајќи дека едноставно сака гледачот да застане и навистина да погледне во цветот. Ова е класичен пример за проблемот што го отвора и изложбата во МСУ: делата на жените често биле толкувани преку нивниот пол, наместо преку нивниот уметнички јазик. По смртта на Штиглиц, О’Киф трајно се преселила во Ново Мексико, каде што пустината, коските и ридовите во близина на Гоуст Ранч станале нејзини главни мотиви.

Признанието дошло, но како исклучок. Во 1946 година, Музејот на модерната уметност во Њујорк ѝ приредил ретроспективна изложба, прва посветена на жена во историјата на таа институција. Починала во 1986 година, на 98-годишна возраст. Во 2014 година, нејзината слика со бел цвет на татул била продадена за 44,4 милиони долари, со што беше поставен рекорд за дело на жена уметница. Денес во Санта Фе постои музеј посветен исклучиво на нејзиното творештво, но дури и нејзиниот успех често се користел како доказ дека жените можат да успеат само ако се доволно исклучителни.

Македонските уметнички претставени на изложбата „Првите“ немале ниту галерист во Њујорк, ниту музеј што го носи нивното име. Тие твореле пред и во првите децении по Втората светска војна, се школувале на академии во регионот или во Скопје, а многу од нив подоцна станале професорки на генерациите сликари и вајари што доаѓале по нив. Нивниот придонес бил постојано присутен во македонскиот културен простор, но најчесто завршувал како фуснота или исклучок во прегледите на уметноста што ги пишувале мажи. Изложбата не ги претставува како куриозитет, туку ги враќа во сржта на приказната за модерната уметност, каде што отсекогаш им припаѓале.

Поврзаноста меѓу О’Киф и „Првите“ не е во уметничкиот стил, туку во позицијата. И на големата светска сцена и во малата македонска средина, уметничката морала да биде двојно подобра за да биде забележана, а потоа ризикувала да остане запаметена како „жена сликарка“, наместо едноставно како сликарка. Изложбата во МСУ е можност имињата што сè уште се недоволно познати да бидат разгледани со истото внимание со кое светот денес ја гледа О’Киф. Таа потсетува и дека уметничкиот канон не е природна појава, туку резултат на избори што некој некогаш ги направил, а кои денес можат и мораат да се преиспитаат.