На 28 јули 1914 година, точно еден месец по атентатот врз надвојводата Франц Фердинанд во Сараево, Австроунгарија ѝ објавила војна на Кралството Србија. Истата вечер австроунгарската артилерија го гранатирала Белград од пограничниот Земун, означувајќи го официјалниот почеток на Првата светска војна, конфликт што ќе трае повеќе од четири години и ќе однесе животи на повеќе од 9 милиони војници и околу 7 милиони цивили. Помалку е познато дека само една година подоцна дел од најжестоките борби ќе се пренесат токму на територијата на денешна Македонија, оставајќи наследство што и денес е видливо.

Еден атентат, дипломатска криза и почеток на светска војна

Патот до 28 јули 1914 година започнал еден месец претходно, кога Гаврило Принцип, припадник на организацијата „Млада Босна“, го убил австроунгарскиот престолонаследник Франц Фердинанд при неговата посета на Сараево. Атентатот предизвикал сериозна дипломатска криза. Австроунгарија ѝ поставила ултиматум на Србија со десет строги барања, за кои историчарите сметаат дека биле формулирани така што тешко можеле целосно да бидат прифатени. Откако Србија одбила дел од нив, следувала објавата на војна.

Она што започнало како регионален конфликт на Балканот за само неколку недели прераснало во светска војна поради сложениот систем на воени сојузи. Русија застанала зад Србија и започнала мобилизација, Германија ја поддржала Австроунгарија, а потоа во конфликтот се вклучиле Франција и Велика Британија. Така се формирале двата големи блока,Антантата (Русија, Франција, Велика Британија, а подоцна Италија, Јапонија и САД) и Централните сили (Германија, Австроунгарија, Отоманската Империја и Бугарија).

Кога фронтот стигнал до Македонија?

Иако војната започнала во Централна Европа, до крајот на 1915 година еден од најважните фронтови се формирал токму на Балканот. Македонскиот, односно Солунскиот фронт, се протегал од Охридското Езеро, преку Баба и Ниџе, долж реката Места, па сè до Струмскиот Залив на Егејското Море.

На него силите на Антантата француски, српски, британски, италијански и грчки единици се судриле со германско-бугарските сили во жестоки борби што траеле речиси три години, до септември 1918 година.

Една од најкрвавите битки се одиграла на Кајмакчалан во септември 1916 година. Во судирите што траеле од 12 до 30 септември загинале повеќе од 4.600 српски и околу 3.200 бугарски војници. По успешната офанзива на француско-српските сили, бугарско-германските единици се повлекле, а на 19 ноември 1916 година Антантата ја зазела Битола.

Тешка цена за локалното население

Присуството на фронтот оставило катастрофални последици врз населението во Македонија. Битола, Дојран и Гевгелија со месеци биле изложени на постојано артилериско гранатирање, а делови од овие градови биле речиси целосно уништени. Илјадници цивили биле принудени да ги напуштат своите домови или биле мобилизирани за изградба на ровови, патишта и транспорт на воена опрема.

По влегувањето на Бугарија во војната била спроведена масовна мобилизација на населението. Формирана била 11. Македонска дивизија, во која служеле повеќе од 33.000 Македонци. Вкупната бугарска мобилизација во регионот опфатила околу 120.000 луѓе, додека српските и грчките власти мобилизирале дополнителни десетици илјади.

Според историските проценки, во текот на војната животот го загубиле околу 50.000 македонски војници и цивили.

И повеќе од еден век подоцна, долж поранешната линија на Солунскиот фронт, на потегот Дојран – Битола – Охрид, сè уште се зачувани ровови, утврдувања, бункери и други воени позиции. Овие остатоци претставуваат неми сведоци на еден од најжестоките, но и најмалку познати фронтови од Првата светска војна.

Крајот на војната и новата карта на Европа

Првата светска војна завршила на 11 ноември 1918 година, кога точно во 11 часот и 11 минути стапило во сила примирјето.

Покрај повеќе од 16 милиони загинати, војната засекогаш ја променила политичката карта на Европа. Се распаднале четири големи империи Австроунгарската, Германската, Руската и Отоманската а новите политички и територијални поделби создале тензии што само две децении подоцна ќе доведат до избувнување на Втората светска војна.