Секогаш кога ќе се споменат лилјаци, птици, свињи и нови вируси, кај дел од јавноста веднаш се појавува страв од нова пандемија. Но, реалноста е многу посложена. Природата постојано создава нови вирусни варијанти, но огромното мнозинство никогаш не успеваат да станат закана за луѓето.

За еден животински вирус да стане човечки патоген и да предизвика пандемија, мора да помине низ низа сложени биолошки пречки: да стигне до човекот, да влезе во неговите клетки, да го избегне имунолошкиот систем, успешно да се размножува и најважно – да научи ефикасно да се пренесува од човек на човек. Со други зборови, вирусот мора да помине низ вистинска „аудиција“ со многу строги критериуми.

Од милиони вируси – само мал број се вистински кандидати

Вируси постојат кај огромен број животински видови – кај лилјаци, птици, глодари, свињи, мајмуни, камили и многу други животни. Но, фактот дека вирусот постои во некој вид не значи дека тој е опасен за луѓето. Некои никогаш нема да дојдат во контакт со човек. Други можеби ќе стигнат до човек, но нема да можат да заразат клетки. Трети можат да предизвикаат изолирани случаи на болест, но немаат способност да се шират низ популацијата.

Токму затоа повеќето животински вируси никогаш не стануваат пандемии.

Првата пречка: вирусот мора да стигне до човекот

Пред вирусот воопшто да влезе во човечкото тело, мора да се случи серија настани. Тој мора да излезе од својот природен домаќин, да преживее надвор од него, да стигне до човек и да биде во форма која сè уште може да предизвика инфекција. Овој процес, познат како зоонозен пренос (spillover), најчесто се случува кога се зголемува контактот меѓу луѓето, животните и природата.

Уништувањето на шумите, проширувањето на земјоделските површини, интензивното одгледување животни, трговијата со диви животни и глобалните патувања создаваат повеќе можности за контакт меѓу видовите. Но, контактот не значи автоматски зараза.

Вирусот може да биде во близина на човекот и повторно да не успее да стане човечки патоген.

Втора пречка: вирусниот „клуч“ мора да одговара на човечката „брава“

Откако вирусот ќе стигне до човекот, следниот предизвик е влегувањето во клетките. Вирусите немаат сопствен метаболизам и не можат сами да се размножуваат. Тие мора да ги користат клетките на домаќинот како „фабрика“. За тоа мора да постои совпаѓање меѓу вирусните протеини и рецепторите на човечките клетки.

Наједноставно кажано: вирусот има клуч, а клетката има брава. Ако клучот не одговара, вратата нема да се отвори. Добар пример е птичјиот грип. Вирусите кои циркулираат кај птиците често се приспособени на рецептори различни од оние во човечкиот респираторен систем.

Затоа тие можат повремено да заразат човек, но многу потешко се шират меѓу луѓето.

Трета пречка: вирусот мора да биде на вистинското место

Дури и ако вирусот успее да влезе во човечка клетка, тоа не е доволно. Важно е каде во телото се размножува. Вирус кој се размножува длабоко во белите дробови може да предизвика тешка болест, но ако тешко се исфрла преку кашлање, кивање или зборување, неговото ширење е ограничено.

Од друга страна, вирус кој се размножува во горните дишни патишта и може да се пренесува уште пред човекот да почувствува симптоми има многу поголема можност да се рашири. За пандемија вирусот не мора да биде најсмртоносен – мора да биде ефикасен во преносот.

Четврта пречка: човечкиот имунолошки систем

Човечкото тело не е празна средина во која вирусот може слободно да се размножува. Имунолошкиот систем веднаш активира одбрана преку различни механизми, од заштитните бариери на слузниците до молекули како интерферони кои предупредуваат дека има инфекција. Вирус кој успешно преживува кај еден животински вид не мора да знае како да го избегне човечкиот имунитет.

Да се „измами“ имунолошкиот систем на лилјак не значи автоматски дека вирусот може да го измами и човекот.

Петта пречка: вирусот мора да ја користи човечката „клеточна фабрика“

По влегувањето во клетката, вирусот мора успешно да ги користи човечките механизми за создавање нови вирусни честички. Тој мора да го копира својот генетски материјал, да создава вирусни протеини, да составува нови вируси, да ги ослободува од клетката.

Секој од овие чекори може да биде неуспешен. Затоа „пренесување на човек“ не значи и „прилагодување на човек“. Многу вируси можат краткотрајно да заразат луѓе, но многу малку можат долгорочно да се одржат во човечката популација.

Шеста пречка: еден заразен човек не значи пандемија

За епидемиолозите најважното прашање не е само дали вирусот може да зарази човек, туку дали тој човек може да зарази други. Тука се појавува репродуктивниот број R0. Ако заразениот во просек заразува помалку од едно лице, ланецот на пренос исчезнува. Ако заразува повеќе луѓе, инфекцијата може да продолжи да се шири.

Некои вируси можат да бидат многу опасни за поединец, но слаби во пренесување. Пример е вирусот Нипах – може да предизвика тешка болест, но неговото ширење меѓу луѓето најчесто бара близок контакт и затоа не се претвора лесно во глобална епидемија.

Лилјаците не се „виновници“ за пандемиите

Лилјаците често се споменуваат затоа што тие се домаќини на голем број вируси. Тие живеат во колонии, имаат долг животен век и голема разновидност на видови, што создава услови за циркулација на различни вируси. Но, лилјаците не „испраќаат“ вируси кон луѓето.

Ризикот се зголемува кога луѓето ги менуваат природните екосистеми и создаваат повеќе можности за контакт меѓу дивите животни, домашните животни и луѓето. Проблемот не е животното, туку нарушената рамнотежа меѓу видовите.

Што нè научи SARS-CoV-2?

Пандемијата на COVID-19 покажа колку многу услови мора да се совпаднат за еден вирус да стане глобална закана. SARS-CoV-2 успешно ги помина повеќето бариери: можеше ефикасно да се врзе за човечки клетки, успешно се размножуваше во респираторниот систем, се пренесуваше пред појава на симптоми, се ширеше низ глобално поврзан свет. Но, COVID-19 не покажува дека секој животински вирус може да стане пандемија. Напротив – покажува колку ретко и сложено се случува тоа.

Најдобрата одбрана е надзор, а не паника

Науката денес се повеќе се потпира на концептот „Едно здравје“ (One Health) – идејата дека здравјето на луѓето, животните и животната средина се меѓусебно поврзани. Превенцијата значи следење на нови вируси кај животните, контрола на инфекции кај домашните животни, генетско секвенционирање, брза дијагностика, безбедни земјоделски практики и меѓународна размена на податоци.

Повеќето вируси од животните никогаш нема да станат нов COVID-19. Не затоа што вирусите се „добри“, туку затоа што мора да поминат низ огромен број биолошки пречки. Тие мора да го најдат човекот, да влезат во клетките, да го избегнат имунитетот, да се размножуваат, да се шират и да најдат доволно нови домаќини. Само мал број успеваат. Но, природата постојано создава нови можности – затоа научниците не стравуваат од секој вирус, туку внимателно ги следат оние кои почнуваат да ги минуваат клучните биолошки граници.