Зошто на Европа ѝ е потребен бакарот и каква улога може да има Македонија?

Без бакар нема масовна електрификација, нови електромрежи, електрични возила и проширување на обновливите извори на енергија. Токму затоа Европската Унија го вброи бакарот меѓу стратешките суровини, а минералните богатства на Западен Балкан стануваат сè поважни за европската индустрија.

Бакарот станува еден од најважните метали за иднината на европската економија. Иако со децении се користи во градежништвото, електроиндустријата и производството на машини, неговата стратешка важност дополнително расте со забрзаната електрификација и развојот на новите технологии.

Европската Унија планира проширување и модернизација на електроенергетските мрежи, поголемо производство на електрични возила и зголемување на капацитетите за енергија од сонце и ветер. Сето тоа бара огромни количини бакар.

Според проценките на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), глобалната побарувачка за бакар ќе продолжи да расте, а најголемите дополнителни потреби доаѓаат од електроенергетските мрежи и технологиите поврзани со енергетската транзиција.

Во овој контекст, новите европски анализи ги препознаваат и минералните ресурси на Македонија како дел од потенцијалните извори за идното снабдување на европската индустрија.

Зошто електричните автомобили не можат без бакар?

Бакарот е исклучително добар спроводник на електрична енергија, поради што има широка примена во електромоторите, каблите, трансформаторите и електронските компоненти.

Со преминот од класични автомобили кон електрични возила расте потребата од електрични мотори, високонапонски инсталации и инфраструктура за полнење.

Но електричните автомобили се само еден дел од причините за зголемената побарувачка.

На Европа ѝ се потребни нови далноводи, дистрибутивни мрежи и трансформаторски станици за да може да ја пренесува електричната енергија од производителите до индустријата и домаќинствата.

Соларните и ветерните електрани, исто така, бараат бакарни проводници и електрични компоненти.

Со други зборови, дури и кога електричната енергија се произведува од обновливи извори, таа мора да се пренесе преку инфраструктура во која бакарот има клучна улога.

На светот ќе му требаат милиони тони дополнителен бакар

Во својот извештај за критичните минерали за 2026 година, Меѓународната агенција за енергија проценува дека глобалната побарувачка за бакар ќе порасне за околу седум милиони тони до 2040 година, според анализираното сценарио.

Главните двигатели се електрификацијата, развојот на електроенергетските мрежи, обновливите извори и новите технологии.

Проблемот е што отворањето нови рудници, подготовката на наоѓалиштата и изградбата на преработувачки капацитети се сложени процеси што можат да траат со години.

Истовремено, постојните рудници се соочуваат со технички, економски и еколошки предизвици.

Затоа снабдувањето со бакар не е само прашање на количината што може да се ископа, туку и на брзината со која новите проекти можат одговорно да започнат со производство.

ЕУ не сака да зависи од мал број добавувачи

Европската Унија во 2024 година го усвои Законот за критични суровини, со кој бакарот доби статус на стратешка суровина.

Целта е да се обезбеди посигурно и поразновидно снабдување со материјали неопходни за зелената транзиција, дигиталната економија, индустријата и одбранбениот сектор.

До 2030 година Унијата постави референтни цели според кои би требало да обезбедува најмалку 10 проценти од својата годишна потрошувачка на стратешки суровини преку домашна експлоатација, 40 проценти преку преработка и 25 проценти преку рециклирање.

Дополнително, ЕУ настојува да ја намали зависноста од поединечни трети земји, така што ниту една од нив да не обезбедува повеќе од 65 проценти од потрошувачката на одредена стратешка суровина во релевантната фаза на преработка.

Овие цели покажуваат дека Брисел не го разгледува бакарот само како обична индустриска суровина, туку и како дел од економската безбедност на Унијата.

Зошто Македонија влегува во европските пресметки?

Во публикацијата „Рударство за иднината на Европа: Критични суровини, ставови на јавноста и ризици кај партнерите во процесот на проширување“, Институтот за безбедносни студии на Европската Унија го посочува Западен Балкан како регион со значајни минерални потенцијали.

Во анализата се наведува дека Македонија и Босна и Херцеговина располагаат со важни наоѓалишта на повеќе суровини, меѓу кои бакар, кобалт, никел, манган и антимон.

Посебно внимание на минералните богатства на регионот посветува и студијата „Рударството во Западен Балкан“, објавена во рамките на Европскиот фонд за Балканот.

Според оваа анализа, геолошката структура на Македонија создава услови за разновидни минерални ресурси, вклучително и наоѓалишта на бакар и други метални руди.

Во студијата се наведува и дека странските директни инвестиции во рударскиот сектор во Македонија се ограничени и изнесуваат помалку од два процента од вкупниот прилив на странски инвестиции.

Тоа укажува на разлика меѓу постоењето минерален потенцијал и неговото реално економско искористување.

Иловица повторно во фокусот на интересот за бакар

Еден од проектите што се поврзуваат со потенцијалното производство на бакар во Македонија е Иловица, за кој подолг период постои интерес од инвеститори, но и силни реакции во јавноста.

Проектот е предмет на долгогодишни административни, правни и јавни дебати, особено во однос на можните последици врз животната средина и локалното земјоделство.

Затоа неговата иднина не може да се проценува само преку цената и побарувачката на бакарот на европскиот пазар.

За секоја потенцијална инвестиција од ваков обем пресудни се законските постапки, еколошките проценки, транспарентноста и интересите на локалното население.

Дали Македонија треба само да извезува руда?

Едно од најважните прашања што го отвораат европските анализи е колкав дел од економската вредност ќе остане во земјите што располагаат со минерални ресурси.

Ако бакарот само се ископува и се извезува како суровина, најголемиот дел од дополнителната индустриска вредност може да се создава во други земји, преку преработка и производство на готови производи.

Затоа Институтот за безбедносни студии на ЕУ препорачува земјите од процесот на проширување да развиваат локални синџири на вредност.

Тоа подразбира не само рударство, туку и преработка на минералите, производство на напредни индустриски компоненти и рециклирање.

За Македонија ваквиот пристап би можел да отвори поширока економска перспектива од самата експлоатација на рудата.

Но за тоа се потребни дополнителни инвестиции, соодветна енергетска инфраструктура, квалификувана работна сила и конкурентни индустриски капацитети.

Бакарот носи економски можности, но и еколошки ризици

Растечката европска потреба од бакар не ја отстранува потребата од строги правила за заштита на животната средина.

Рударството може да биде поврзано со значително користење вода и енергија, создавање рударски отпад и ризици за почвата и водните ресурси, зависно од технологијата и карактеристиките на наоѓалиштето.

Затоа во студијата на Институтот за безбедносни студии на ЕУ се нагласува дека европскиот интерес кон минералните ресурси на земјите кандидатки не смее да се сведе само на ископување суровини.

Потребни се високи еколошки и социјални стандарди, добро управување, владеење на правото и одржлив индустриски развој.

Ова е особено важно за Македонија, каде што дел од потенцијалните рударски проекти се наоѓаат во региони со развиени земјоделски активности.

Економската корист од нов рудник треба да се оценува заедно со долгорочните трошоци, ризици и ефекти врз локалната заедница.

Европската побарувачка расте, но Македонија треба да одлучи под кои услови

Со забрзувањето на електрификацијата, бакарот ќе има сè поважна улога во европската индустриска и енергетска политика.

За ЕУ, минералните богатства на Западен Балкан претставуваат можност за диверзификација на снабдувањето и намалување на стратешките зависности.

За Македонија, пак, ова отвора поинакво прашање: како присуството на бакар и други минерали да се претвори во одржлив економски развој, без да се загрозат природните ресурси и интересите на населението.

Самото постоење наоѓалишта не гарантира нови инвестиции, работни места или повисоки приходи.

Резултатите ќе зависат од тоа дали државата ќе обезбеди јасни правила, веродостојни еколошки проценки и услови за создавање поголема домашна додадена вредност.


Европа ќе има потреба од сè повеќе бакар. Но за Македонија најважно ќе биде не само дали располага со него, туку и што ќе добие земјата од евентуалното негово искористување.

е-Трн да боцка во твојот инбокс